RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : જંગ (Rusting of Iron)

 

1️⃣ જંગ શું છે?

👉 લોખંડ (Iron) હવા અને ભેજના સંપર્કમાં આવે ત્યારે
👉 તેની સપાટી પર ભૂરા રંગનું પદાર્થ (Iron Oxide) બને
👉 આ પ્રક્રિયાને જંગ (Rusting) કહે છે

📌 જંગ = લોખંડનું સંક્ષારણ (Corrosion of Iron)

---

2️⃣ જંગ કેમ લાગે છે?

👉 જંગ એક રાસાયણિક ક્રિયા છે
👉 જેમાં લોખંડ ધીમે ધીમે ખરાબ થાય છે

📌 મુખ્ય કારણ:
✔️ હવામાં રહેલો ઑક્સિજન
✔️ ભેજ / પાણી

📌 Exam Line:
👉 જંગ થવા માટે હવા + ભેજ બંને જરૂરી છે

---

3️⃣ જંગ થવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયા

👉 લોખંડ + ઑક્સિજન + પાણી → જંગ

📌 સરલ સમીકરણ:
Fe + O₂ + H₂O → Fe₂O₃·xH₂O (Rust)

👉 Fe₂O₃·xH₂O = હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઑક્સાઇડ

---

4️⃣ જંગ થવાની શરતો (Necessary Conditions)

શરત	જરૂરી?
ઑક્સિજન	✔️
પાણી / ભેજ	✔️
ફક્ત ઑક્સિજન	❌
ફક્ત પાણી	❌

📌 Exam Trap:
👉 ફક્ત પાણી કે ફક્ત હવા હોય તો જંગ નથી લાગતો

---

5️⃣ જંગના લક્ષણો

✔️ લોખંડનો રંગ ભૂરા/લાલચટ્ટા બને
✔️ સપાટી ખુરદરી બને
✔️ મજબૂતી ઘટે
✔️ વજન થોડું વધે (ઑક્સિજન જોડાય)

---

6️⃣ જંગ કેમ નુકસાનકારક છે?

✔️ લોખંડની મજબૂતી ઘટે
✔️ મશીન, બ્રિજ, વાહન નબળાં પડે
✔️ આર્થિક નુકસાન થાય

📌 Exam Point:
👉 જંગ = આર્થિક નુકસાનનું કારણ

---

7️⃣ જંગ અટકાવવાની પદ્ધતિઓ

(Prevention of Rusting)

1️⃣ રંગ ચડાવવો (Painting)

👉 હવા અને ભેજથી સંપર્ક અટકાવે

2️⃣ તેલ અથવા ગ્રીસ

👉 મશીન પાર્ટ્સ માટે

3️⃣ ગેલ્વેનાઇઝેશન (Galvanization)

👉 લોખંડ પર જસ્ત (Zinc) ની પરત

📌 જસ્ત પહેલા જંગ લાગે → લોખંડ સુરક્ષિત રહે

---

4️⃣ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ

👉 ક્રોમિયમ / નિકલની પરત

5️⃣ એલોય બનાવવું

👉 સ્ટેનલેસ સ્ટીલ (Iron + Chromium + Nickel)

---

8️⃣ ગેલ્વેનાઇઝેશન – Exam Favourite

👉 લોખંડ પર Zinc coating
👉 Zinc વધુ ક્રિયાશીલ હોવાથી પહેલા ઑક્સિડાઇઝ થાય

📌 Exam Line:
👉 Galvanization prevents rusting of iron

---

9️⃣ જંગ અને અન્ય ધાતુ

✔️ જંગ ખાસ કરીને લોખંડમાં જ થાય છે
✔️ અન્ય ધાતુમાં → સામાન્ય રીતે Corrosion કહેવાય

📌 ઉદાહરણ:
✔️ તાંબુ → લીલો પડ (Copper carbonate)
✔️ ચાંદી → કાળો પડ

---

🔟 દૈનિક જીવનમાં ઉદાહરણ

✔️ લોખંડના દરવાજા
✔️ વાહનના ભાગો
✔️ પાઇપ
✔️ બ્રિજ
✔️ રેલવે ટ્રેક

---

1️⃣1️⃣ RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ જંગ = Iron Oxide
✔️ જરૂરી શરત → Oxygen + Water
✔️ જંગ = રાસાયણિક ક્રિયા
✔️ Galvanization = Zinc coating
✔️ Stainless steel → Rust resistant
✔️ Rusting causes economic loss

---

1️⃣2️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 જંગ ભૂરા રંગનું હોય છે
👉 જંગ લાગતાં વજન વધે છે
👉 શુદ્ધ લોખંડ પણ જંગ ખાય છે
👉 ભેજ વધુ હોય ત્યાં જંગ ઝડપી લાગે
👉 સમુદ્રકાંઠે જંગ વધુ લાગે (ભેજ + લવણ)

🔥 જંગ (Rusting) – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 મૂળભૂત બાબતો

Q1. જંગ શું છે?
👉 લોખંડનું સંક્ષારણ

Q2. જંગ કયા ધાતુમાં થાય છે?
👉 લોખંડમાં

Q3. જંગ કઈ પ્રકારની પ્રક્રિયા છે?
👉 રાસાયણિક પ્રક્રિયા

Q4. જંગમાં બનતો પદાર્થ કયો છે?
👉 આયર્ન ઑક્સાઇડ

Q5. જંગનો રંગ કેવો હોય છે?
👉 ભૂરા/લાલચટ્ટા

---

🟢 જંગ થવાની શરતો

Q6. જંગ થવા માટે કેટલી શરતો જરૂરી છે?
👉 બે

Q7. જંગ થવા માટે જરૂરી શરતો?
👉 ઑક્સિજન અને પાણી

Q8. ફક્ત પાણી હોય તો જંગ લાગશે?
👉 નહીં

Q9. ફક્ત હવા હોય તો જંગ લાગશે?
👉 નહીં

Q10. ભેજ વધુ હોય તો જંગ?
👉 ઝડપથી લાગે

---

🟢 રાસાયણિક સમીકરણ

Q11. જંગનું રાસાયણિક સૂત્ર?
👉 Fe₂O₃·xH₂O

Q12. Fe₂O₃·xH₂O શું કહેવાય?
👉 હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઑક્સાઇડ

Q13. જંગ દરમિયાન લોખંડ શું મેળવે છે?
👉 ઑક્સિજન

---

🟢 જંગના અસરો

Q14. જંગ લાગવાથી લોખંડની મજબૂતી?
👉 ઘટે

Q15. જંગ લાગવાથી વજન વધે કે ઘટે?
👉 વધે

Q16. જંગ આર્થિક રીતે કેવો છે?
👉 નુકસાનકારક

---

🟢 જંગ અટકાવવાની પદ્ધતિઓ

Q17. જંગ અટકાવવાની એક સરળ રીત?
👉 રંગ ચડાવવો

Q18. મશીન પાર્ટ્સ પર શું લગાડાય?
👉 તેલ / ગ્રીસ

Q19. ગેલ્વેનાઇઝેશન શું છે?
👉 જસ્તની પરત ચડાવવી

Q20. ગેલ્વેનાઇઝેશનમાં કઈ ધાતુ વપરાય છે?
👉 Zinc (જસ્ત)

Q21. Zinc શા માટે લોખંડને બચાવે છે?
👉 વધુ ક્રિયાશીલ હોવાથી

---

🟢 સ્ટેનલેસ સ્ટીલ

Q22. સ્ટેનલેસ સ્ટીલમાં જંગ લાગે છે?
👉 નહીં (ખૂબ ઓછું)

Q23. સ્ટેનલેસ સ્ટીલમાં કયા તત્વો હોય છે?
👉 ક્રોમિયમ, નિકલ

Q24. એલોય બનાવવાનો ફાયદો?
👉 જંગ અટકાવવી

---

🟢 અન્ય ધાતુઓમાં સંક્ષારણ

Q25. તાંબુ પર પડતો લીલો પડ શું છે?
👉 કોપર કાર્બોનેટ

Q26. ચાંદી પર પડતો કાળો પડ?
👉 સિલ્વર સલ્ફાઇડ

Q27. અન્ય ધાતુમાં સંક્ષારણને શું કહે છે?
👉 Corrosion

---

🟢 દૈનિક જીવન / Exam Trap

Q28. સમુદ્રકાંઠે જંગ વધુ કેમ લાગે છે?
👉 ભેજ અને લવણને કારણે

Q29. વરસાદી ઋતુમાં જંગ વધુ કેમ?
👉 વધુ ભેજ

Q30. શુદ્ધ લોખંડમાં જંગ લાગે છે?
👉 હા

---

🟢 Oxidation–Reduction સંબંધ

Q31. જંગમાં લોખંડ કઈ પ્રક્રિયામાં જાય છે?
👉 ઑક્સીકરણ

Q32. જંગમાં ઑક્સિજન શું કરે છે?
👉 અપચય

Q33. જંગ કઈ પ્રકારની ક્રિયા છે?
👉 Oxidation–Reduction

---

🟢 Rapid Fire (One-word)

Q34. Rust = ?
👉 Iron oxide

Q35. Rusting = ?
👉 Corrosion of iron

Q36. Galvanization = ?
👉 Zinc coating

Q37. Painting = ?
👉 Prevention method

Q38. Moisture = ?
👉 Necessary for rust

---

🟢 High-Probability NTPC

Q39. જંગ રોકવા સૌથી અસરકારક રીત?
👉 ગેલ્વેનાઇઝેશન

Q40. જંગ ફક્ત લોખંડમાં જ કહેવાય?
👉 હા

Q41. જંગ લાગવાથી લોખંડ નબળું પડે?
👉 હા

Q42. જંગ રિવર્સ કરી શકાય?
👉 નહીં (exam level)

---

🟢 Conceptual / Trap

Q43. જંગ ફક્ત સપાટી પર થાય છે?
👉 હા

Q44. જંગ લાગવું તાપમાનથી અસર પામે છે?
👉 હા

Q45. ભેજ વગર જંગ શક્ય છે?
👉 નહીં

---

🟢 One-Line Direct Questions

Q46. જંગનો મુખ્ય કારણ?
👉 હવા અને ભેજ

Q47. લોખંડમાં જંગનો રંગ?
👉 લાલચટ્ટો

Q48. જંગથી બચાવ માટે એલોય?
👉 સ્ટેનલેસ સ્ટીલ

Q49. Zinc પહેલા જંગ ખાય છે – સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું

Q50. જંગ = રાસાયણિક ફેરફાર – સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું