RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : રાસાયણિક ક્રિયાઓ (Chemical Reactions)

 

1️⃣ રાસાયણિક ક્રિયા શું છે?

👉 જ્યારે એક કે વધુ પદાર્થો રસાયણિક રીતે પ્રતિક્રિયા કરીને નવા પદાર્થો બનાવે, તેને રાસાયણિક ક્રિયા કહે છે.

📌 ક્રિયામાં:

• જૂના પદાર્થો → Reactants

• નવા પદાર્થો → Products

📌 ઉદાહરણ:
Mg + O₂ → MgO

---

2️⃣ રાસાયણિક ક્રિયાની ઓળખ (Signs)

રાસાયણિક ક્રિયા થઈ રહી છે તે કેવી રીતે ખબર પડે?

✔️ રંગમાં ફેરફાર
✔️ તાપ ઉત્પન્ન થાય
✔️ વાયુ છૂટે
✔️ અવક્ષેપ (Precipitate) બને
✔️ પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય

📌 Exam Line:
👉 વાયુ છૂટે = રાસાયણિક ક્રિયા

---

3️⃣ રાસાયણિક સમીકરણ (Chemical Equation)

👉 રાસાયણિક ક્રિયાને ચિહ્નો અને સૂત્રોથી લખવું તેને સમીકરણ કહે છે.

(1) શબ્દ સમીકરણ

👉 મેગ્નેશિયમ + ઑક્સિજન → મેગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ

(2) સંકેતિક સમીકરણ

👉 Mg + O₂ → MgO

---

4️⃣ સંતુલિત સમીકરણ (Balanced Equation)

👉 સમીકરણમાં બંને બાજુ પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોવી જોઈએ.

📌 ઉદાહરણ:
❌ Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂
✔️ 3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂

📌 Exam Trap:
👉 અસંતુલિત સમીકરણ ખોટું માનવામાં આવે છે

---

5️⃣ રાસાયણિક ક્રિયાના પ્રકાર

1️⃣ સંયોજન ક્રિયા (Combination)

👉 બે કે વધુ પદાર્થો મળીને એક પદાર્થ બનાવે

📌 ઉદાહરણ:
CaO + H₂O → Ca(OH)₂

---

2️⃣ વિઘટન ક્રિયા (Decomposition)

👉 એક પદાર્થ તૂટીને બે કે વધુ બને

📌 ઉદાહરણ:
CaCO₃ → CaO + CO₂

📌 ગરમી જરૂરી હોય → Thermal Decomposition

---

3️⃣ સ્થાનાંતર ક્રિયા (Displacement)

👉 વધુ ક્રિયાશીલ પદાર્થ ઓછા ક્રિયાશીલને હટાવે

📌 ઉદાહરણ:
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu

---

4️⃣ દ્વિસ્થાનાંતર ક્રિયા (Double Displacement)

👉 આયનનું આદાન-પ્રદાન થાય

📌 ઉદાહરણ:
Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2NaCl

📌 અવક્ષેપ બને → Precipitation Reaction

---

5️⃣ ઓક્સીકરણ–અપચય (Oxidation–Reduction)

✔️ Oxidation: ઑક્સિજન મેળવે / ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે
✔️ Reduction: ઑક્સિજન ગુમાવે / ઇલેક્ટ્રોન મેળવે

📌 Exam Line:
👉 Oxidation અને Reduction હંમેશા સાથે થાય

---

6️⃣ સંક્ષારણ (Corrosion)

👉 હવા અને ભેજથી ધાતુ ધીમે ધીમે ખરાબ થવી

📌 ઉદાહરણ:
✔️ લોખંડમાં જંગ (Rusting)

📌 જંગ થવા માટે:
✔️ ઑક્સિજન
✔️ પાણી

📌 બચાવ:
✔️ પેઇન્ટ
✔️ ગેલ્વેનાઇઝેશન
✔️ તેલ/ગ્રીસ

---

7️⃣ દહન ક્રિયા (Combustion)

👉 પદાર્થ ઑક્સિજન સાથે બળે અને તાપ આપે

📌 ઉદાહરણ:
C + O₂ → CO₂ + Heat

---

8️⃣ ઉષ્મા આધારિત ક્રિયા

✔️ ઉષ્માજનક (Exothermic) → તાપ ઉત્પન્ન
✔️ ઉષ્માશોષક (Endothermic) → તાપ શોષે

📌 ઉદાહરણ:
👉 CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + Heat (Exothermic)

---

9️⃣ દૈનિક જીવનમાં રાસાયણિક ક્રિયાઓ

✔️ શ્વસન (Respiration)
✔️ ફોટોસિન્થેસિસ
✔️ જંગ લાગવો
✔️ દહીં બનવું
✔️ ખોરાક પચવું

---

🔟 RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ Reaction = New substance formation
✔️ Balanced equation જરૂરી
✔️ Zn CuSO₄માંથી Cuને હટાવે
✔️ Oxidation–Reduction સાથે થાય
✔️ Rusting = Corrosion
✔️ BaSO₄ = અવક્ષેપ

---

1️⃣1️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 બધા ફેરફાર રાસાયણિક નથી
👉 ભૌતિક ફેરફારમાં નવો પદાર્થ નથી
👉 ઑક્સીકરણ માત્ર ઑક્સિજન જ નથી
👉 દરેક ક્રિયામાં ઊર્જાનો બદલાવ થાય છે
👉 અવક્ષેપ = અદ્રાવ્ય પદાર્થ

🔥 રાસાયણિક ક્રિયાઓ – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 મૂળભૂત બાબતો

Q1. રાસાયણિક ક્રિયા શું છે?
👉 નવા પદાર્થનું નિર્માણ

Q2. ક્રિયા પહેલા રહેલા પદાર્થોને શું કહે છે?
👉 રીએક્ટન્ટ્સ

Q3. ક્રિયા પછી બનેલા પદાર્થોને શું કહે છે?
👉 પ્રોડક્ટ્સ

Q4. રાસાયણિક ક્રિયામાં નવા ગુણધર્મ બને છે?
👉 હા

Q5. ભૌતિક ફેરફારમાં નવો પદાર્થ બને છે?
👉 નહીં

---

🟢 રાસાયણિક ક્રિયાની ઓળખ

Q6. વાયુ છૂટે તો શું દર્શાવે છે?
👉 રાસાયણિક ક્રિયા

Q7. રંગ બદલાય તો શું સંકેત?
👉 રાસાયણિક ક્રિયા

Q8. અવક્ષેપ બને તો શું થયું કહેવાય?
👉 રાસાયણિક ક્રિયા

Q9. તાપ ઉત્પન્ન થાય તો કઈ ક્રિયા?
👉 ઉષ્માજનક

---

🟢 રાસાયણિક સમીકરણ

Q10. રાસાયણિક સમીકરણ શું છે?
👉 ક્રિયાનું સંકેતિક રજૂકરણ

Q11. સમીકરણ સંતુલિત હોવું જરૂરી છે?
👉 હા

Q12. સંતુલિત સમીકરણમાં શું સમાન હોય છે?
👉 પરમાણુઓની સંખ્યા

Q13. અસંતુલિત સમીકરણ માન્ય છે?
👉 નહીં

---

🟢 સંયોજન ક્રિયા (Combination)

Q14. સંયોજન ક્રિયા શું છે?
👉 અનેક પદાર્થ → એક પદાર્થ

Q15. CaO + H₂O → Ca(OH)₂ કઈ ક્રિયા?
👉 સંયોજન

---

🟢 વિઘટન ક્રિયા (Decomposition)

Q16. વિઘટન ક્રિયા શું છે?
👉 એક પદાર્થ → અનેક પદાર્થ

Q17. CaCO₃ → CaO + CO₂ કઈ ક્રિયા?
👉 વિઘટન

Q18. ગરમીથી થતી વિઘટન ક્રિયા શું કહેવાય?
👉 થર્મલ વિઘટન

---

🟢 સ્થાનાંતર ક્રિયા (Displacement)

Q19. સ્થાનાંતર ક્રિયા શું છે?
👉 વધુ ક્રિયાશીલ ઓછાને હટાવે

Q20. Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu કઈ ક્રિયા?
👉 સ્થાનાંતર

Q21. Cu + ZnSO₄ → ક્રિયા થશે?
👉 નહીં

---

🟢 દ્વિસ્થાનાંતર ક્રિયા (Double Displacement)

Q22. દ્વિસ્થાનાંતર ક્રિયામાં શું થાય છે?
👉 આયન વિનિમય

Q23. Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ કઈ ક્રિયા?
👉 દ્વિસ્થાનાંતર

Q24. અવક્ષેપ ક્રિયા કઈ છે?
👉 દ્વિસ્થાનાંતર

---

🟢 ઓક્સીકરણ–અપચય (Redox)

Q25. ઑક્સીકરણ શું છે?
👉 ઑક્સિજન મેળવો / ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવો

Q26. અપચય શું છે?
👉 ઑક્સિજન ગુમાવવો / ઇલેક્ટ્રોન મેળવો

Q27. ઑક્સીકરણ અને અપચય સાથે થાય?
👉 હા

---

🟢 દહન ક્રિયા (Combustion)

Q28. દહન ક્રિયા શું છે?
👉 ઑક્સિજન સાથે બળવું

Q29. દહન ક્રિયામાં શું ઉત્પન્ન થાય છે?
👉 તાપ

---

🟢 ઉષ્માજનક / ઉષ્માશોષક

Q30. તાપ ઉત્પન્ન કરતી ક્રિયા?
👉 ઉષ્માજનક

Q31. તાપ શોષતી ક્રિયા?
👉 ઉષ્માશોષક

---

🟢 સંક્ષારણ (Corrosion)

Q32. સંક્ષારણ શું છે?
👉 ધાતુનો ધીમે ધીમે ક્ષય

Q33. લોખંડમાં સંક્ષારણને શું કહે છે?
👉 જંગ

Q34. જંગ માટે શું જરૂરી છે?
👉 હવા અને ભેજ

Q35. સંક્ષારણ રોકવાની પદ્ધતિ?
👉 ગેલ્વેનાઇઝેશન

---

🟢 દૈનિક જીવન

Q36. શ્વસન કઈ પ્રકારની ક્રિયા છે?
👉 ઉષ્માજનક

Q37. ફોટોસિન્થેસિસ કઈ ક્રિયા છે?
👉 ઉષ્માશોષક

Q38. દહીં બનવું કઈ ક્રિયા?
👉 રાસાયણિક

---

🟢 Conceptual / Trap

Q39. બધા ફેરફાર રાસાયણિક છે?
👉 નહીં

Q40. બધા રાસાયણિક ફેરફાર ઉલટાવી શકાય?
👉 નહીં

Q41. ઑક્સીકરણ ફક્ત ઑક્સિજન સાથે જ થાય?
👉 નહીં

Q42. અવક્ષેપ દ્રાવ્ય હોય છે?
👉 નહીં

---

🟢 Rapid Fire (One-word)

Q43. Mg + O₂ → MgO ?
👉 સંયોજન ક્રિયા

Q44. CaCO₃ → CaO + CO₂ ?
👉 વિઘટન ક્રિયા

Q45. Zn + CuSO₄ ?
👉 સ્થાનાંતર

Q46. BaSO₄↓ ?
👉 અવક્ષેપ

Q47. Rust ?
👉 સંક્ષારણ

---

🟢 High-Probability NTPC

Q48. રાસાયણિક સમીકરણ શા માટે સંતુલિત કરાય?
👉 દ્રવ્ય સંરક્ષણ માટે

Q49. વધુ ક્રિયાશીલ ધાતુ શું કરે છે?
👉 ઓછા ક્રિયાશીલને હટાવે

Q50. દરેક રાસાયણિક ક્રિયામાં ઊર્જા બદલાય?
👉 હા