RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : ઇંધણ અને ઊર્જા સ્ત્રોત

 

1️⃣ ઊર્જા શું છે?

👉 કામ કરવાની ક્ષમતાને ઊર્જા કહેવાય.
👉 એકમ (Unit): જૂલ (Joule)
👉 ઊર્જા ન તો બનાવાય, ન તો નાશ પામે – ફક્ત રૂપાંતર થાય છે.

---

2️⃣ ઇંધણ (Fuel) શું છે?

👉 જે પદાર્થ બળે અને ઊર્જા આપે તેને ઇંધણ કહેવાય.

✔️ સારા ઇંધણના ગુણધર્મ

• વધુ ઉષ્મા આપે

• સસ્તું અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ

• ઓછું ધુમાડું / પ્રદૂષણ

• સરળ સંગ્રહ અને પરિવહન

---

3️⃣ ઇંધણના પ્રકાર

(A) ઘન ઇંધણ (Solid Fuel)

• લાકડું

• કોયલો

• કોક

📌 ઉપયોગ: ઘરેલુ, ઉદ્યોગ

---

(B) દ્રવ ઇંધણ (Liquid Fuel)

• પેટ્રોલ

• ડીઝલ

• કેરોસીન

📌 ઉપયોગ: વાહનો, જનરેટર

---

(C) વાયુ ઇંધણ (Gaseous Fuel)

• LPG

• CNG

• બાયોગેસ

📌 સૌથી સ્વચ્છ ઇંધણ

---

4️⃣ કોયલાના ઉત્પાદનો

કોયલાથી ત્રણ મુખ્ય પદાર્થ મળે છે:

1. કોક – ઇંધણ, ધાતુ ઉદ્યોગ

2. કોયલા ગેસ – ઇંધણ

3. કોયલા ટાર – રસ્તા, કેમિકલ

---

5️⃣ ઊર્જા સ્ત્રોતના પ્રકાર

🔹 (A) પુનઃનવીનીકરણીય (Renewable)

• સૂર્ય ઊર્જા

• પવન ઊર્જા

• જળવિદ્યુત

• બાયોગેસ

👉 ખૂટતી નથી, પ્રદૂષણ ઓછું

---

🔹 (B) અપુનઃનવીનીકરણીય (Non-Renewable)

• કોયલો

• પેટ્રોલિયમ

• પ્રાકૃતિક ગેસ

• અણુ ઊર્જા

👉 સીમિત, પ્રદૂષણ વધારે

---

6️⃣ સૂર્ય ઊર્જા (Solar Energy)

• સૂર્યમાંથી મળતી ઊર્જા

• સોલાર પેનલ દ્વારા વિદ્યુત

✔️ ફાયદા: અખૂટ, સ્વચ્છ
❌ નુકસાન: મોંઘી, રાત્રે કામ નથી કરતી

---

7️⃣ પવન ઊર્જા (Wind Energy)

• પવનચક્કી દ્વારા ઊર્જા

• તટીય અને ખુલ્લા પ્રદેશમાં ઉપયોગી

---

8️⃣ જળવિદ્યુત ઊર્જા (Hydro Power)

• નદી પર ડેમ બનાવી

• વહેતા પાણીથી ટર્બાઇન ફેરવાય

📌 ભારતના મોટા ડેમ:

• ભાખરા નાંગલ

• સરદાર સરોવર

---

9️⃣ બાયોગેસ

• ગોબર + જૈવિક કચરો

• મુખ્ય ઘટક: મીથેન (CH₄)

✔️ ઘરેલુ ઉપયોગ માટે શ્રેષ્ઠ

---

🔟 અણુ ઊર્જા (Nuclear Energy)

• યુરેનિયમ / પ્લૂટોનિયમથી

• ન્યુક્લિયર રિએક્ટર દ્વારા

✔️ ખૂબ ઊર્જા
❌ જોખમી, રેડિયેશન

---

1️⃣1️⃣ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ

• ઇંધણ: કોયલો

• સૌથી વધુ વિદ્યુત ઉત્પાદન

• પ્રદૂષણ વધારે

---

1️⃣2️⃣ ઊર્જા સંરક્ષણ (Energy Conservation)

👉 ઊર્જાનો સમજદારીથી ઉપયોગ

ઉદાહરણ:

• LED બલ્બ

• જાહેર વાહન

• સોલાર ઉપકરણો

---

1️⃣3️⃣ RRB NTPC માટે મહત્વના One-Liners

• LPG = સ્વચ્છ ઇંધણ

• CNG = વાહનોમાં ઉપયોગ

• બાયોગેસમાં મુખ્ય ગેસ = મીથેન

• અણુ ઊર્જાનો સ્ત્રોત = યુરેનિયમ

• થર્મલ પાવર = કોયલો

• Renewable energy = અખૂટ

• Solar cell = સૂર્ય ઊર્જાને વિદ્યુતમાં બદલે

• Coal tar = રસ્તા બનાવવામાં ઉપયોગી

🔬 વિજ્ઞાન : ઇંધણ અને ઊર્જા સ્ત્રોત

📌 RRB NTPC માટે MAXIMUM One-liner Q&A (100% Coverage)

---

🔹 મૂળભૂત પ્રશ્નો

1. ઊર્જા શું છે? → કામ કરવાની ક્ષમતા

2. ઊર્જાનું SI એકમ શું છે? → જૂલ (Joule)

3. ઊર્જાનો નિયમ શું કહે છે? → ઊર્જા ન તો બને, ન તો નાશ પામે

4. ઇંધણ શું છે? → જે બળે અને ઊર્જા આપે

5. ઇંધણ બળવાથી કઈ ઊર્જા મળે? → ઉષ્મા ઊર્જા

---

🔹 સારા ઇંધણના ગુણધર્મ

6. સારા ઇંધણમાં શું વધુ હોય? → ઊંચી ઉષ્મા કિંમત

7. કયું ઇંધણ ઓછું પ્રદૂષણ કરે? → વાયુ ઇંધણ

8. સસ્તું અને સરળ સંગ્રહ ધરાવતું ઇંધણ કેમ સારું? → ખર્ચ અને સુરક્ષા માટે

---

🔹 ઇંધણના પ્રકાર

9. ઇંધણના કેટલા પ્રકાર છે? → 3

10. ઘન ઇંધણનું ઉદાહરણ? → કોયલો

11. દ્રવ ઇંધણનું ઉદાહરણ? → પેટ્રોલ

12. વાયુ ઇંધણનું ઉદાહરણ? → LPG

13. સૌથી સ્વચ્છ ઇંધણ કયું? → CNG

---

🔹 કોયલા સંબંધિત

14. કોયલાનો મુખ્ય ઉપયોગ શું? → થર્મલ પાવર

15. કોયલાથી મળતા ઉત્પાદનો કેટલા? → 3

16. કોયલાનો શુદ્ધ સ્વરૂપ કયું? → કોક

17. કોયલા ટારનો ઉપયોગ ક્યાં? → રસ્તા બનાવવા

18. કોયલા ગેસનો ઉપયોગ શું? → ઇંધણ

---

🔹 પેટ્રોલિયમ

19. પેટ્રોલિયમને શું કહે છે? → કાળો સોનો

20. પેટ્રોલિયમ ક્યાંથી મળે? → ભૂગર્ભ

21. પેટ્રોલિયમનો મુખ્ય ઉપયોગ? → વાહનો

22. પેટ્રોલિયમનું શુદ્ધિકરણ ક્યાં થાય? → રિફાઈનરી

---

🔹 ઊર્જા સ્ત્રોત

23. ઊર્જા સ્ત્રોતના કેટલા પ્રકાર? → 2

24. Renewable energy શું છે? → પુનઃનવીનીકરણીય ઊર્જા

25. Non-renewable energy શું છે? → અપુનઃનવીનીકરણીય

26. Renewable energyનું ઉદાહરણ? → સૂર્ય ઊર્જા

27. Non-renewable energyનું ઉદાહરણ? → કોયલો

---

🔹 સૂર્ય ઊર્જા

28. સૂર્ય ઊર્જાનો સ્ત્રોત શું? → સૂર્ય

29. સોલાર સેલ શું કરે છે? → સૂર્ય ઊર્જાને વિદ્યુતમાં બદલે

30. સોલાર ઊર્જાનો મોટો ફાયદો? → અખૂટ

31. સોલાર ઊર્જાની મર્યાદા? → રાત્રે ઉપયોગ નથી

---

🔹 પવન ઊર્જા

32. પવન ઊર્જા ક્યાં વધુ મળે? → તટીય પ્રદેશ

33. પવન ઊર્જા કયા ઉપકરણથી મળે? → પવનચક્કી

34. પવન ઊર્જા કઈ પ્રકારની છે? → Renewable

---

🔹 જળવિદ્યુત ઊર્જા

35. જળવિદ્યુત ઊર્જાનો સ્ત્રોત? → વહેતું પાણી

36. ડેમમાં કઈ ઊર્જા વપરાય? → પાણીની ગતિ

37. જળવિદ્યુત ઊર્જા કઈ પ્રકારની? → Renewable

---

🔹 બાયોગેસ

38. બાયોગેસ કઈથી બને? → ગોબર

39. બાયોગેસનો મુખ્ય ગેસ? → મીથેન

40. બાયોગેસ ક્યાં ઉપયોગી? → ઘરેલુ ઇંધણ

41. બાયોગેસ પ્લાન્ટ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં કેમ ઉપયોગી? → સસ્તું અને સ્વચ્છ

---

🔹 અણુ ઊર્જા

42. અણુ ઊર્જાનો સ્ત્રોત શું? → યુરેનિયમ

43. અણુ ઊર્જા કયા સિદ્ધાંત પર આધારિત? → ન્યુક્લિયર વિભાજન

44. અણુ ઊર્જાનો મુખ્ય લાભ? → ખૂબ ઊર્જા

45. અણુ ઊર્જાની મર્યાદા? → રેડિયેશન જોખમ

---

🔹 થર્મલ પાવર

46. થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં શું બળે? → કોયલો

47. થર્મલ પાવર કઈ ઊર્જા આપે? → વિદ્યુત

48. ભારતમાં સૌથી વધુ વિદ્યુત કઈથી બને? → થર્મલ પાવર

49. થર્મલ પાવરનો મોટો نقص? → પ્રદૂષણ

---

🔹 ઊર્જા સંરક્ષણ

50. ઊર્જા સંરક્ષણનો અર્થ શું? → સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ

51. LED બલ્બ કેમ ઉપયોગી? → ઓછી ઊર્જા વાપરે

52. જાહેર વાહન વાપરવાનો લાભ? → ઇંધણ બચત

---

🔹 મિશ્ર One-liners (Exam Favorite)

53. LPGનો પૂરો નામ? → Liquefied Petroleum Gas

54. CNGનો પૂરો નામ? → Compressed Natural Gas

55. બાયોગેસ કઈ ઊર્જાનો સ્ત્રોત? → Renewable

56. યુરેનિયમ કઈ ઊર્જા માટે? → Nuclear

57. પેટ્રોલ અને ડીઝલ કઈ ઊર્જા? → Non-renewable

58. સોલાર ઊર્જા કઈ ઊર્જામાં બદલાય? → વિદ્યુત

59. સૌથી વધુ પ્રદૂષણ કરતું પાવર પ્લાન્ટ? → થર્મલ

60. ઊર્જાનો સૌથી સ્વચ્છ સ્ત્રોત? → સૂર્ય ઊર્જા