🔬 વિજ્ઞાન : ધાતુ અને અધાતુ (Metals & Non-Metals)

 

1️⃣ ધાતુ (Metal)

ધાતુ શું છે?

👉 જે પદાર્થ તાપ અને વિદ્યુતનો સારો વાહક હોય અને સામાન્ય રીતે ચમકદાર હોય તેને ધાતુ કહે છે.

ધાતુના મુખ્ય ગુણધર્મો

✔️ ચમકદાર (Lustrous)
✔️ તાપનો સારો વાહક
✔️ વિદ્યુતનો સારો વાહક
✔️ પાતળી તાર બની શકે (Ductile)
✔️ પાતળી પાંખડી બની શકે (Malleable)
✔️ ઘંટ જેવા અવાજ કરે (Sonorous)

📌 ઉદાહરણ:
✔️ લોખંડ (Fe)
✔️ તાંબુ (Cu)
✔️ એલ્યુમિનિયમ (Al)
✔️ સોનું (Au)

---

2️⃣ અધાતુ (Non-Metal)

અધાતુ શું છે?

👉 જે પદાર્થ તાપ અને વિદ્યુતનો નબળો વાહક હોય અને સામાન્ય રીતે ચમકદાર ન હોય, તેને અધાતુ કહે છે.

અધાતુના ગુણધર્મો

✔️ નિરસ (Dull)
✔️ તાપનો નબળો વાહક
✔️ વિદ્યુતનો નબળો વાહક
✔️ ન તૂટે તેવા નથી (Brittle)
✔️ તાર અથવા પાંખડી બનાવી શકાતી નથી

📌 ઉદાહરણ:
✔️ ઑક્સિજન (O)
✔️ કાર્બન (C)
✔️ ગંધક (S)
✔️ ક્લોરિન (Cl)

📌 Exception:
👉 ગ્રેફાઇટ (કાર્બન) → વિદ્યુતનો સારો વાહક

---

3️⃣ ધાતુ અને અધાતુ : તુલનાત્મક તફાવત

મુદ્દો	ધાતુ	અધાતુ
ચમક	હોય છે	નથી
વાહકતા	સારી	નબળી
મલિબિલિટી	હોય છે	નથી
ડક્ટિલિટી	હોય છે	નથી
અવાજ	Sonorous	Non-sonorous

---

4️⃣ ધાતુઓની પ્રતિક્રિયા (Reactivity of Metals)

(1) ઑક્સિજન સાથે

👉 ધાતુ + ઑક્સિજન → ધાતુ ઑક્સાઇડ
📌 ધાતુ ઑક્સાઇડ ક્ષારિય હોય છે

ઉદાહરણ:
Mg + O₂ → MgO

---

(2) પાણી સાથે

✔️ સોડિયમ, પોટેશિયમ → ખૂબ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા
✔️ લોખંડ → ધીમે પ્રતિક્રિયા
✔️ તાંબુ → પ્રતિક્રિયા નથી

---

(3) એસિડ સાથે

👉 ધાતુ + એસિડ → લવણ + H₂ ગેસ

---

5️⃣ ક્રિયાશીલતા શ્રેણી (Reactivity Series)

👉 ધાતુઓને તેમની ક્રિયાશીલતા મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે

📌 ઉપર → વધુ ક્રિયાશીલ
📌 નીચે → ઓછું ક્રિયાશીલ

ઉદાહરણ:
K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Cu > Ag > Au

📌 Exam Favourite Line

---

6️⃣ ધાતુઓનું સંક્ષારણ (Corrosion)

સંક્ષારણ શું છે?

👉 હવા અને ભેજથી ધાતુ ધીમે ધીમે ખરાબ થવી

📌 ઉદાહરણ:
✔️ લોખંડમાં જંગ (Rusting)

જંગ થવા માટે જરૂરી:

✔️ હવા
✔️ પાણી (ભેજ)

📌 બચાવ માટે:
✔️ રંગ ચડાવવો
✔️ તેલ/ગ્રીસ
✔️ ગેલ્વેનાઇઝેશન

---

7️⃣ ધાતુઓના ઉપયોગ

✔️ લોખંડ → બિલ્ડિંગ, બ્રિજ
✔️ તાંબુ → વિદ્યુત તાર
✔️ એલ્યુમિનિયમ → વિમાન
✔️ સોનું → દાગીના

---

8️⃣ અધાતુઓના ઉપયોગ

✔️ ઑક્સિજન → શ્વાસ માટે
✔️ નાઇટ્રોજન → ખાતર
✔️ ક્લોરિન → પાણી શુદ્ધિકરણ
✔️ કાર્બન → ઈંધણ

---

9️⃣ મહત્વપૂર્ણ અપવાદ (Exceptions)

✔️ પારો (Mercury) → ધાતુ છે પણ દ્રવ છે
✔️ સોડિયમ → નરમ ધાતુ
✔️ ગ્રેફાઇટ → અધાતુ છે પણ વિદ્યુત વાહક
✔️ આયોડિન → ચમકદાર અધાતુ

---

🔟 RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ ધાતુ → સારા વાહક
✔️ અધાતુ → નબળા વાહક
✔️ જંગ = સંક્ષારણ
✔️ MgO → ક્ષારિય
✔️ ગ્રેફાઇટ → Exception
✔️ પારો → દ્રવ ધાતુ

---

1️⃣1️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 બધા ધાતુ કઠોર નથી
👉 બધા અધાતુ નિરસ નથી
👉 ધાતુ ઑક્સાઇડ સામાન્ય રીતે ક્ષારિય
👉 અધાતુ ઑક્સાઇડ સામાન્ય રીતે આમ્લીય
👉 જંગ ફક્ત લોખંડમાં જ થાય

🔥 ધાતુ અને અધાતુ – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 ધાતુ (Metals)

Q1. ધાતુ શું છે?
👉 તાપ અને વિદ્યુતનો સારો વાહક પદાર્થ

Q2. ધાતુ સામાન્ય રીતે કેવા દેખાય છે?
👉 ચમકદાર

Q3. ધાતુ પાતળી પાંખડીમાં બદલાય તે ગુણ?
👉 મલિબિલિટી

Q4. ધાતુ પાતળી તાર બને તે ગુણ?
👉 ડક્ટિલિટી

Q5. ધાતુ ઘંટ જેવા અવાજ કરે તે ગુણ?
👉 સોનોરસ

Q6. તાંબુ શે માટે જાણીતું છે?
👉 વિદ્યુત વાહક

Q7. એલ્યુમિનિયમ શા માટે વપરાય છે?
👉 હળવું અને મજબૂત

Q8. સોડિયમ કેવો ધાતુ છે?
👉 નરમ

Q9. પારો (Mercury) કઈ અવસ્થાનો ધાતુ છે?
👉 દ્રવ

Q10. સોનું કયું ધાતુ છે?
👉 ઓછું ક્રિયાશીલ

---

🟢 અધાતુ (Non-Metals)

Q11. અધાતુ શું છે?
👉 તાપ અને વિદ્યુતનો નબળો વાહક પદાર્થ

Q12. અધાતુ સામાન્ય રીતે કેવા દેખાય છે?
👉 નિરસ

Q13. અધાતુ તાર અથવા પાંખડી બનાવી શકે?
👉 નહીં

Q14. ઑક્સિજન કયો પદાર્થ છે?
👉 અધાતુ

Q15. ગંધક કયો પદાર્થ છે?
👉 અધાતુ

Q16. અધાતુ તૂટે તે ગુણ?
👉 બ્રિટલ (Brittle)

---

🟢 અપવાદ (Exceptions)

Q17. ગ્રેફાઇટ શું છે?
👉 અધાતુ પણ વિદ્યુત વાહક

Q18. આયોડિન કેવો અધાતુ છે?
👉 ચમકદાર

Q19. બધા ધાતુ કઠોર હોય છે?
👉 નહીં

Q20. બધા અધાતુ નિરસ હોય છે?
👉 નહીં

---

🟢 ધાતુ vs અધાતુ (Direct Trap)

Q21. ધાતુ તાપનો વાહક છે?
👉 હા

Q22. અધાતુ વિદ્યુતનો વાહક છે?
👉 સામાન્ય રીતે નહીં

Q23. ધાતુ Sonorous હોય છે?
👉 હા

Q24. અધાતુ Sonorous હોય છે?
👉 નહીં

---

🟢 ધાતુઓની પ્રતિક્રિયા

Q25. ધાતુ + ઑક્સિજન → ?
👉 ધાતુ ઑક્સાઇડ

Q26. ધાતુ ઑક્સાઇડનો સ્વભાવ?
👉 ક્ષારિય

Q27. અધાતુ + ઑક્સિજન → ?
👉 અધાતુ ઑક્સાઇડ

Q28. અધાતુ ઑક્સાઇડનો સ્વભાવ?
👉 આમ્લીય

Q29. ધાતુ + એસિડ → ?
👉 લવણ + H₂

Q30. કયો ગેસ છૂટે છે?
👉 હાઇડ્રોજન

---

🟢 પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા

Q31. સોડિયમ પાણી સાથે કેવી પ્રતિક્રિયા કરે છે?
👉 અત્યંત તીવ્ર

Q32. લોખંડ પાણી સાથે કેવી પ્રતિક્રિયા કરે છે?
👉 ધીમે

Q33. તાંબુ પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે?
👉 નહીં

---

🟢 ક્રિયાશીલતા શ્રેણી (Reactivity Series)

Q34. સૌથી વધુ ક્રિયાશીલ ધાતુ કયું?
👉 પોટેશિયમ

Q35. સૌથી ઓછું ક્રિયાશીલ ધાતુ કયું?
👉 સોનું

Q36. Zn, Fe, Cu માં સૌથી વધુ ક્રિયાશીલ?
👉 Zn

Q37. Fe, Cu માં ઓછું ક્રિયાશીલ?
👉 Cu

---

🟢 સંક્ષારણ (Corrosion)

Q38. સંક્ષારણ શું છે?
👉 ધાતુનો ધીમે ધીમે ક્ષય

Q39. લોખંડમાં સંક્ષારણને શું કહે છે?
👉 જંગ (Rust)

Q40. જંગ થવા માટે શું જરૂરી?
👉 હવા અને ભેજ

Q41. સંક્ષારણ રોકવા શું કરાય?
👉 ગેલ્વેનાઇઝેશન

---

🟢 ઉપયોગ (Uses)

Q42. લોખંડનો મુખ્ય ઉપયોગ?
👉 બિલ્ડિંગ

Q43. તાંબુનો મુખ્ય ઉપયોગ?
👉 વિદ્યુત તાર

Q44. એલ્યુમિનિયમનો ઉપયોગ?
👉 વિમાન

Q45. સોનાનો ઉપયોગ?
👉 દાગીના

Q46. ઑક્સિજનનો ઉપયોગ?
👉 શ્વાસ માટે

Q47. ક્લોરિનનો ઉપયોગ?
👉 પાણી શુદ્ધિકરણ

---

🟢 Conceptual / Trap

Q48. બધા ધાતુ ભારે હોય છે?
👉 નહીં

Q49. બધા અધાતુ વાયુ હોય છે?
👉 નહીં

Q50. ધાતુઓ સામાન્ય રીતે કયા આયન બનાવે છે?
👉 ધન આયન

Q51. અધાતુઓ સામાન્ય રીતે કયા આયન બનાવે છે?
👉 ઋણ આયન

---

🟢 One-word / Rapid Fire

Q52. Fe → ?
👉 ધાતુ

Q53. O₂ → ?
👉 અધાતુ

Q54. Hg → ?
👉 દ્રવ ધાતુ

Q55. Graphite → ?
👉 અપવાદ

Q56. Rust → ?
👉 સંક્ષારણ

---

🟢 High-Probability NTPC

Q57. ધાતુ ઑક્સાઇડ પાણીમાં ઓગળે તો શું બને?
👉 ક્ષાર

Q58. અધાતુ ઑક્સાઇડ પાણીમાં ઓગળે તો શું બને?
👉 આમ્લ

Q59. સોડિયમને પાણીમાં રાખવું સુરક્ષિત છે?
👉 નહીં

Q60. સૌથી સારો વિદ્યુત વાહક (ધાતુ)?
👉 તાંબુ