રાષ્ટ્રપતિ + લોકસભા + રાજ્ય સભા = સંસદ

1. લોકસભા – RRB NTPC Complete Notes (Gujarati)

લોકસભા શું છે?

👉 લોકસભા ભારતની સંસદનું નીચલું ગૃહ (Lower House) છે.
👉 આ ગૃહને House of the People પણ કહે છે.
👉 તે Parliament of India નું સૌથી શક્તિશાળી ગૃહ માનવામાં આવે છે.

બંધારણીય આધાર (Articles)

વિષય	કલમ
સંસદની રચના	કલમ 79
લોકસભાની રચના	કલમ 81
કાર્યકાળ	કલમ 83(2)
અધ્યક્ષ / ઉપાધ્યક્ષ	કલમ 93
અધ્યક્ષની સત્તા	કલમ 95
વિઘટન	કલમ 85

📌 Exam Trick: Lok Sabha = 79, 81, 83, 93, 85

લોકસભાની રચના (Composition)

મહત્તમ સભ્યો: 552
- 530 → રાજ્યોમાંથી
- 20 → કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
- 2 → રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોણીત (Anglo-Indian – હવે બંધ)

📌 હાલમાં (2024 પછી):
➡️ 543 સભ્યો

લોકસભા સભ્યોની પસંદગી

ચૂંટણી પ્રકાર: Direct Election
મતાધિકાર: Universal Adult Franchise (18+)

📌 Rajya Sabha = Indirect
📌 Lok Sabha = Direct (Exam favourite)

કાર્યકાળ (Tenure)

સામાન્ય કાર્યકાળ: 5 વર્ષ
આપાતકાળમાં: 1 વર્ષ સુધી વધારી શકાય
સમય પહેલાં વિઘટન: રાષ્ટ્રપતિ કરી શકે

📌 Rajya Sabha dissolve થતી નથી
📌 Lok Sabha dissolve થઈ શકે છે

લાયકાત (Qualification)

Lok Sabha સભ્ય બનવા માટે:

ભારતનો નાગરિક
ઉંમર ≥ 25 વર્ષ
કાયદા મુજબ લાયકાત

📌 Rajya Sabha = 30 વર્ષ
📌 Lok Sabha = 25 વર્ષ

અધ્યક્ષ (Speaker of Lok Sabha)

લોકસભા સભ્યો દ્વારા પસંદ થાય
ગૃહની બેઠક ચલાવે
Money Bill પર અંતિમ નિર્ણય અધ્યક્ષનો

📌 Speaker = Neutral
📌 Tie થાય → Casting Vote

ઉપાધ્યક્ષ (Deputy Speaker)

Speakerની ગેરહાજરીમાં કાર્ય સંભાળે
સભ્યોમાંથી જ પસંદ થાય

લોકસભાની મુખ્ય સત્તાઓ (Powers)

1️⃣ વિધાન સત્તા

સામાન્ય બિલ પસાર કરે
Money Bill ફક્ત લોકસભામાં રજૂ થાય

2️⃣ નાણાકીય સત્તા (Most Important)

Budget
Tax
Money Bill

📌 Rajya Sabha Money Bill reject કરી શકતી નથી
📌 14 દિવસમાં પરત કરવી જ પડે

3️⃣ કાર્યપાલક પર નિયંત્રણ

પ્રશ્નકાળ
કાટ પ્રસ્તાવ
અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ

📌 અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ = ફક્ત લોકસભા

4️⃣ ન્યાયિક સત્તા

President impeachment (Rajya Sabha સાથે)
Judges removal

લોકસભાની બેઠકો

વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું 2 વખત બેઠક
બે બેઠક વચ્ચે 6 મહિના કરતાં વધુ અંતર નહીં

લોકસભા vs રાજ્યસભા (Quick Comparison)

મુદ્દો	લોકસભા	રાજ્યસભા
ગૃહ	Lower House	Upper House
ચૂંટણી	Direct	Indirect
કાર્યકાળ	5 વર્ષ	Permanent
Money Bill	Strongest	Weak
Dissolution	થાય	નથી થતી

RRB NTPC માટે Very Important MCQ Points 🔥

Lok Sabha = House of the People
Minimum age = 25 years
Money Bill introduced in = Lok Sabha
No-Confidence Motion = Lok Sabha only
Lok Sabha dissolve = Yes
Speaker decides Money Bill = Yes

1️⃣ લાઇનમાં Final Revision ✍️

લોકસભા ભારતની સંસદનું નીચલું ગૃહ છે, જે સીધી ચૂંટણી દ્વારા રચાય છે, 5 વર્ષ માટે કાર્ય કરે છે અને નાણાકીય તથા કાર્યપાલક નિયંત્રણમાં સૌથી શક્તિશાળી ગૃહ છે.

2. રાજ્યસભા – RRB NTPC Complete Notes (Gujarati)

રાજ્યસભા શું છે?

👉 રાજ્યસભા ભારતની સંસદનું ઉપરનું ગૃહ (Upper House) છે.
👉 તેને Council of States કહે છે.
👉 તે Parliament of India નો સ્થાયી (Permanent) ગૃહ છે.

🔖 બંધારણીય કલમો (Articles)

1️⃣ રાજ્યસભાની રચના (Composition)

📌 કલમ: 80

મહત્તમ સભ્યો = 250
- 238 → રાજ્યો + કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
- 12 → રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોણીત (Arts, Literature, Science, Social Service)

✅ Exam line:
“Rajya Sabha ni rachna – Article 80”

2️⃣ સભ્યોની પસંદગી (Election of Members)

📌 કલમ: 80 (read with RPA)

Indirect Election
રાજ્યોના વિધાનસભા સભ્યો દ્વારા
Single Transferable Vote (STV) પદ્ધતિ

📌 મતાધિકાર (18+) → કલમ 326

✅ Exam line:
Rajya Sabha → Indirect + STV

3️⃣ કાર્યકાળ (Tenure)

📌 કલમ: 83(1)

રાજ્યસભા વિઘટિત થતી નથી
દરેક સભ્યનો કાર્યકાળ = 6 વર્ષ
દર 2 વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત

✅ Exam line:
“Rajya Sabha permanent – Article 83(1)”

4️⃣ અધ્યક્ષ (Chairman of Rajya Sabha)

📌 કલમ: 89

ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ
મતાધિકાર નથી (tie થાય તો જ)

📌 Deputy Chairman → કલમ 90

⚖️ રાજ્યસભાની સત્તાઓ (Powers)

🔹 વિધાન સત્તા

સામાન્ય બિલ પર સમાન સત્તા
Money Bill ફક્ત 14 દિવસ માટે રાખી શકે

❌ Money Bill reject / amend નથી કરી શકતી

🔹 વિશેષ સત્તા (Very Important)

📌 કલમ 249

રાજ્ય વિષય પર સંસદને કાયદો બનાવવાની સત્તા આપે

📌 કલમ 312

All India Services બનાવવાની ભલામણ

✅ આ સત્તા માત્ર રાજ્યસભા પાસે છે

🔹 કાર્યપાલક પર નિયંત્રણ

પ્રશ્ન પૂછે
ચર્ચા કરે
❌ No-Confidence Motion લાવી શકતી નથી

🔁 રાજ્યસભા vs લોકસભા (Quick Table)

મુદ્દો	રાજ્યસભા	લોકસભા
ગૃહ	Upper	Lower
ચૂંટણી	Indirect	Direct
કાર્યકાળ	Permanent	5 વર્ષ
Money Bill	Weak	Strong
No-confidence	❌	✅

🎯 RRB NTPC – Weightage Reality

❓ “shu Rajya Sabha ni kalam nu weightage ochhu chhe?”

✔️ Clear Answer:

❌ Weightage ochhu નથી
✔️ Questions limited but fixed pattern ના હોય છે

Expected:

CBT-1 → 1 question
CBT-2 → 1–2 questions

📌 Mostly પૂછાય:

Article 80 / 83 / 89
Permanent house
STV system
Special powers (249, 312)

🧠 MUST REMEMBER (Exam Gold)

Article 80 → Rachna
Article 83(1) → Permanent house
Article 89 → Vice President = Chairman
STV + Indirect election
No-confidence ❌

✍️ One-line Final Revision

રાજ્યસભા સંસદનું ઉપરનું અને સ્થાયી ગૃહ છે, જેમાં સભ્યો પરોક્ષ ચૂંટણીથી પસંદ થાય છે, દરેકનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ હોય છે અને તેને રાજ્ય વિષય પર સંસદને કાયદા બનાવવાની વિશેષ સત્તા છે.

મુદ્દો	લોકસભા (Lok Sabha)	રાજ્યસભા (Rajya Sabha)
ગૃહનો પ્રકાર	સંસદનું નીચલું ગૃહ	સંસદનું ઉપરનું ગૃહ
અન્ય નામ	લોકોના ગૃહ (House of the People)	રાજ્યોની પરિષદ (Council of States)
બંધારણીય કલમ (રચના)	કલમ 81	કલમ 80
સભ્યોની પસંદગી	સીધી ચૂંટણી દ્વારા	પરોક્ષ ચૂંટણી દ્વારા
ચૂંટણી પદ્ધતિ	પ્રત્યક્ષ મતદાન	એકલ પરિવર્તનીય મત (STV)
કાર્યકાળ	5 વર્ષ	સ્થાયી ગૃહ (વિઘટિત થતું નથી)
સભ્યનો કાર્યકાળ	5 વર્ષ	6 વર્ષ (દર 2 વર્ષે 1/3 નિવૃત્ત)
વિઘટન	થઈ શકે છે	થતું નથી
અધ્યક્ષ	સ્પીકર	ઉપરાષ્ટ્રપતિ (ચેરમેન)
નાણાકીય બિલ (Money Bill)	રજુ થાય અને અંતિમ સત્તા ધરાવે	માત્ર 14 દિવસ માટે રાખી શકે
અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ	લાવી શકાય છે	લાવી શકાય નથી
મહત્તમ સભ્યો	552 (હાલમાં 543)	250 (238 ચૂંટાયેલા + 12 મનોણીત)
વિશેષ સત્તા	સરકાર રચના અને પતન	રાજ્ય વિષય પર સંસદને કાયદા બનાવવાની સત્તા

1️⃣ લોકસભાને બીજું શું કહેવામાં આવે છે?
👉 House of the People

2️⃣ લોકસભા સંસદનું કયું ગૃહ છે?
👉 નીચલું ગૃહ (Lower House)

3️⃣ ભારતની સંસદનું સૌથી શક્તિશાળી ગૃહ કયું છે?
👉 લોકસભા

4️⃣ સંસદની રચના કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 79

5️⃣ લોકસભાની રચના કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 81

6️⃣ લોકસભાનો કાર્યકાળ કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 83(2)

7️⃣ અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 93

8️⃣ લોકસભાના વિઘટનની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 85

📌 Exam Trick: 79 – 81 – 83 – 93 – 85

9️⃣ લોકસભાના મહત્તમ સભ્યો કેટલા હોઈ શકે?
👉 552

🔟 હાલમાં લોકસભાના કુલ સભ્યો કેટલા છે?
👉 543

1️⃣1️⃣ રાજ્યોમાંથી કેટલા સભ્યો આવે છે?
👉 530

1️⃣2️⃣ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી કેટલા સભ્યો આવે છે?
👉 20

1️⃣3️⃣ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોણીત સભ્યો કેટલા હતા?
👉 2 (હવે બંધ)

1️⃣4️⃣ લોકસભાના સભ્યો કેવી રીતે પસંદ થાય છે?
👉 સીધી ચૂંટણી દ્વારા

1️⃣5️⃣ લોકસભાની ચૂંટણી કયા મતાધિકારથી થાય છે?
👉 Universal Adult Franchise

1️⃣6️⃣ મતાધિકાર માટેની લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
👉 18 વર્ષ

1️⃣7️⃣ સીધી ચૂંટણી કયા ગૃહ માટે છે?
👉 લોકસભા

1️⃣8️⃣ લોકસભાનો સામાન્ય કાર્યકાળ કેટલો છે?
👉 5 વર્ષ

1️⃣9️⃣ આપાતકાળમાં કાર્યકાળ કેટલો વધારી શકાય?
👉 1 વર્ષ

2️⃣0️⃣ લોકસભાનું વિઘટન કોણ કરી શકે?
👉 રાષ્ટ્રપતિ

2️⃣1️⃣ કયું ગૃહ ક્યારેય વિઘટન થતું નથી?
👉 રાજ્યસભા

2️⃣2️⃣ લોકસભા સભ્ય બનવાની લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી?
👉 25 વર્ષ

2️⃣3️⃣ રાજ્યસભા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી?
👉 30 વર્ષ

2️⃣4️⃣ લોકસભા સભ્ય બનવા માટે શું ફરજિયાત છે?
👉 ભારતનો નાગરિક હોવો

2️⃣5️⃣ લોકસભાના અધ્યક્ષની પસંદગી કોણ કરે છે?
👉 લોકસભાના સભ્યો

2️⃣6️⃣ Money Bill અંગે અંતિમ નિર્ણય કોણ કરે છે?
👉 લોકસભાના અધ્યક્ષ

2️⃣7️⃣ Tie થાય ત્યારે કોણ મત આપે છે?
👉 Speaker (Casting Vote)

2️⃣8️⃣ Speakerની ભૂમિકા કેવી હોય છે?
👉 Neutral

2️⃣9️⃣ Money Bill કયા ગૃહમાં રજૂ થાય છે?
👉 લોકસભા

3️⃣0️⃣ Money Bill પર રાજ્યસભા કેટલા દિવસમાં પરત કરે?
👉 14 દિવસ

3️⃣1️⃣ Money Bill ને રાજ્યસભા reject કરી શકે?
👉 નહીં

3️⃣2️⃣ No-Confidence Motion કયા ગૃહમાં આવે છે?
👉 ફક્ત લોકસભા

3️⃣3️⃣ વર્ષમાં લોકસભાની ઓછામાં ઓછી કેટલી બેઠક જરૂરી?
👉 2 વખત

3️⃣4️⃣ બે બેઠક વચ્ચે મહત્તમ કેટલો સમય હોઈ શકે?
👉 6 મહિના

3️⃣5️⃣ લોકસભા ભારતની સંસદનું નીચલું ગૃહ છે, જે સીધી ચૂંટણી દ્વારા રચાય છે, 5 વર્ષ માટે કાર્ય કરે છે અને Money Bill તથા No-Confidence Motionમાં સૌથી શક્તિશાળી છે.

🔥 રાજ્યસભા – One-Liner Questions (RRB NTPC Level)

🟢 Basic Concept

1️⃣ રાજ્યસભાને બીજું શું કહેવામાં આવે છે?
👉 Council of States

2️⃣ રાજ્યસભા સંસદનું કયું ગૃહ છે?
👉 ઉપરનું ગૃહ (Upper House)

3️⃣ કયું ગૃહ સ્થાયી (Permanent) છે?
👉 રાજ્યસભા

4️⃣ ભારતની સંસદમાં કુલ કેટલા ગૃહ છે?
👉 2 (લોકસભા અને રાજ્યસભા)

5️⃣ રાજ્યસભા ક્યારેય વિઘટિત થતી નથી – સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું

🟢 બંધારણીય કલમો (Most Important)

6️⃣ રાજ્યસભાની રચના કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 80

7️⃣ રાજ્યસભાના કાર્યકાળની કલમ કઈ છે?
👉 કલમ 83(1)

8️⃣ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ વિશેની કલમ કઈ છે?
👉 કલમ 89

9️⃣ ઉપાધ્યક્ષ (Deputy Chairman) અંગેની કલમ?
👉 કલમ 90

🔟 રાજ્ય વિષય પર સંસદને કાયદો બનાવવાની સત્તા કઈ કલમ આપે છે?
👉 કલમ 249

1️⃣1️⃣ All India Services બનાવવા અંગેની કલમ?
👉 કલમ 312

📌 Exam Trick: 80 – 83 – 89 – 249 – 312

🟢 રચના (Composition)

1️⃣2️⃣ રાજ્યસભાના મહત્તમ સભ્યો કેટલા?
👉 250

1️⃣3️⃣ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી કેટલા સભ્યો?
👉 238

1️⃣4️⃣ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોણીત સભ્યો કેટલા?
👉 12

1️⃣5️⃣ મનોણીત સભ્યો કયા ક્ષેત્રમાંથી હોય છે?
👉 Arts, Literature, Science, Social Service

🟢 સભ્યોની પસંદગી (Election)

1️⃣6️⃣ રાજ્યસભાની ચૂંટણી કેવી હોય છે?
👉 પરોક્ષ (Indirect)

1️⃣7️⃣ રાજ્યસભાના સભ્યો કોણ પસંદ કરે છે?
👉 રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્યો

1️⃣8️⃣ રાજ્યસભામાં કઈ મતદાન પદ્ધતિ વપરાય છે?
👉 Single Transferable Vote (STV)

1️⃣9️⃣ STV કઈ પ્રકારની ચૂંટણીમાં વપરાય છે?
👉 પરોક્ષ ચૂંટણી

2️⃣0️⃣ સીધી ચૂંટણી કયા ગૃહ માટે થાય છે?
👉 લોકસભા

🟢 કાર્યકાળ (Tenure)

2️⃣1️⃣ રાજ્યસભાના દરેક સભ્યનો કાર્યકાળ કેટલો?
👉 6 વર્ષ

2️⃣2️⃣ દર કેટલા વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે?
👉 દર 2 વર્ષે

2️⃣3️⃣ રાજ્યસભાનું સંપૂર્ણ વિઘટન થાય છે?
👉 નહીં

2️⃣4️⃣ રાજ્યસભાને Permanent House કેમ કહે છે?
👉 કારણ કે તે ક્યારેય વિઘટિત થતી નથી

🟢 અધ્યક્ષ (Chairman)

2️⃣5️⃣ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ કોણ હોય છે?
👉 ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ

2️⃣6️⃣ અધ્યક્ષને સામાન્ય મતાધિકાર હોય છે?
👉 નહીં

2️⃣7️⃣ Tie થાય ત્યારે અધ્યક્ષ મત આપે છે?
👉 હા

2️⃣8️⃣ રાજ્યસભાના ઉપાધ્યક્ષ કોણ પસંદ કરે છે?
👉 રાજ્યસભાના સભ્યો

🟢 વિધાન અને નાણાકીય સત્તા

2️⃣9️⃣ Money Bill ક્યાં રજૂ થાય છે?
👉 ફક્ત લોકસભામાં

3️⃣0️⃣ રાજ્યસભા Money Bill કેટલા દિવસ સુધી રાખી શકે?
👉 14 દિવસ

3️⃣1️⃣ રાજ્યસભા Money Bill reject કરી શકે?
👉 નહીં

3️⃣2️⃣ રાજ્યસભા Money Bill amend કરી શકે?
👉 નહીં

🟢 વિશેષ સત્તાઓ (RRB NTPC Favourite)

3️⃣3️⃣ રાજ્યસભાની વિશેષ સત્તા કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 249

3️⃣4️⃣ કલમ 249 શું કરે છે?
👉 રાજ્ય વિષય પર સંસદને કાયદો બનાવવાની સત્તા આપે છે

3️⃣5️⃣ All India Services બનાવવા ભલામણ કોણ કરે છે?
👉 રાજ્યસભા

3️⃣6️⃣ All India Services માટેની કલમ?
👉 કલમ 312

📌 Note: આ બન્ને સત્તા ફક્ત રાજ્યસભા પાસે છે

🟢 કાર્યપાલક પર નિયંત્રણ

3️⃣7️⃣ રાજ્યસભા પ્રશ્ન પુછી શકે છે?
👉 હા

3️⃣8️⃣ રાજ્યસભા ચર્ચા કરી શકે છે?
👉 હા

3️⃣9️⃣ No-Confidence Motion રાજ્યસભા લાવી શકે?
👉 નહીં

4️⃣0️⃣ No-Confidence Motion કયા ગૃહમાં આવે છે?
👉 ફક્ત લોકસભામાં

🟢 Lok Sabha vs Rajya Sabha (Quick Killers)

4️⃣1️⃣ કયું ગૃહ Direct Electionથી બને છે?
👉 લોકસભા

4️⃣2️⃣ કયું ગૃહ Indirect Electionથી બને છે?
👉 રાજ્યસભા

4️⃣3️⃣ કયું ગૃહ વધુ નાણાકીય સત્તા ધરાવે છે?
👉 લોકસભા

4️⃣4️⃣ Permanent House કયું છે?
👉 રાજ્યસભા

🧠 Exam Gold – Ultra Short Lines

4️⃣5️⃣ Article 80 → Rajya Sabha ni Rachna
4️⃣6️⃣ Article 83(1) → Permanent House
4️⃣7️⃣ Vice-President → Chairman of Rajya Sabha
4️⃣8️⃣ STV + Indirect → Rajya Sabha Election
4️⃣9️⃣ No-Confidence → Not in Rajya Sabha

✍️ Final One-Line Revision (Exam Ready)

5️⃣0️⃣ રાજ્યસભા ભારતની સંસદનું ઉપરનું અને સ્થાયી ગૃહ છે, જેમાં સભ્યો પરોક્ષ ચૂંટણી અને STV પદ્ધતિથી પસંદ થાય છે, દરેક સભ્યનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ હોય છે અને તેને કલમ 249 અને 312 દ્વારા વિશેષ સત્તાઓ પ્રાપ્ત છે.

Wednesday, December 31, 2025

RRB NTPC - સંસદ