RRB NTPC માટે — સંઘ અને રાજ્ય સરકાર

 

📘 RRB NTPC માટે — સંઘ અને રાજ્ય સરકાર (Union & State Government)

👉 100% SYLLABUS COVER | Gujarati Medium | Exam-Oriented Notes

👉 માત્ર આ notes વાંચશો = આ topic COMPLETE
👉 CBT-1 + CBT-2 માટે જરૂરી બધું જ સમાવેશ

ભારતીય બંધારણ

---

🟢 1️⃣ રાષ્ટ્રપતિ (President of India)

🔹 રાષ્ટ્રપતિ કોણ છે?

👉 ભારતનો બંધારણીય વડો (Nominal Head)
👉 સંઘ સરકારનો પ્રમુખ

📌 કલમ: 52 થી 62

વિષય	કલમ
રાષ્ટ્રપતિનું પદ	52
કાર્યકારી સત્તા	53
રાષ્ટ્રપતિની પસંદગી	54
લાયકાત	58
કાર્યકાળ	56
પદ શપથ	60
Ordinance જારી કરવાની શક્તિ	123
માફી / દયા શક્તિ	72

---

🗳️ રાષ્ટ્રપતિની પસંદગી (Election)

• સીધી જનતા દ્વારા નહીં

• Electoral College દ્વારા:

  • સંસદના ચૂંટાયેલા સભ્યો (MPs)

  • રાજ્ય વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો (MLAs)

• Proportional Representation + Single Transferable Vote

📌 Exam Trap:
❌ Direct election → ખોટું
✅ Indirect election → સાચું

---

⏳ કાર્યકાળ (Tenure)

• 5 વર્ષ

• પુનઃપસંદગી શક્ય

• ઇચ્છે તો રાજીનામું આપી શકે

---

⚖️ રાષ્ટ્રપતિના અધિકારો અને ફરજો

🟦 કાર્યકારી અધિકાર

• પ્રધાનમંત્રી અને મંત્રીઓની નિમણૂક

• રાજ્યપાલની નિમણૂક

• ઉચ્ચ અધિકારીઓની નિમણૂક

🟩 કાનૂની અધિકાર

• સંસદના બિલ પર સંમતિ

• Ordinance જાહેર કરવો (Article 123)

🟥 ન્યાયિક અધિકાર

• માફી, દયા, સજા ઘટાડવાની શક્તિ

🟨 સૈન્ય અધિકાર

• સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ

📌 Reality:
👉 રાષ્ટ્રપતિ મોટા ભાગે મંત્રીમંડળની સલાહથી જ કાર્ય કરે છે

---

🟢 2️⃣ ઉપરાષ્ટ્રપતિ (Vice President)

🔹 ભૂમિકા

• રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ (Chairman of Rajya Sabha)

• રાષ્ટ્રપતિ ગેરહાજર હોય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કાર્ય

📌 કલમ: 63–71

વિષય	કલમ
ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ	63
પસંદગી	66
કાર્યકાળ	67
રાજીનામું	67(a)
Rajya Sabha ના Chairman	64

---

⏳ કાર્યકાળ

• 5 વર્ષ

• પુનઃપસંદગી શક્ય

📌 Exam Point:

• Vice President = Executive head નથી

• Legislative role વધુ

---

🟢 3️⃣ પ્રધાનમંત્રી અને મંત્રીમંડળ (Prime Minister & Council of Ministers)

🔹 પ્રધાનમંત્રી કોણ?

👉 વાસ્તવિક કાર્યકારી વડો (Real Executive)
👉 સરકાર ચલાવનાર મુખ્ય વ્યક્તિ

📌 કલમ: 74–75

વિષય	કલમ
પ્રધાનમંત્રીની નિમણૂક	75(1)
મંત્રીમંડળની જવાબદારી (Collective Responsibility)	75(3)
President acts on advice of Ministers	74
Council of Ministers	74–75

---

💪 પ્રધાનમંત્રીની શક્તિ

• મંત્રીઓની પસંદગી અને હટાવવાની સલાહ

• Cabinet meetingsનું નેતૃત્વ

• રાષ્ટ્રપતિનો મુખ્ય સલાહકાર

• લોકસભાનો નેતા

📌 PM = Key of Cabinet

---

🧾 મંત્રીમંડળની જવાબદારી

• Collective Responsibility → લોકસભા સામે

• સરકાર લોકસભાનો વિશ્વાસ ગુમાવે → આખી સરકાર રાજીનામું આપે

📌 Most Asked:
👉 Collective Responsibility = Article 75

---

🟢 4️⃣ રાજ્યપાલ (Governor)

🔹 નિમણૂક

• રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે

• રાજ્ય સરકાર નહીં

📌 કલમ: 153–162

વિષય	કલમ
રાજ્યપાલનું પદ	153
નિમણૂક	155
કાર્યકાળ	156
કાર્યકારી સત્તા	154
Ordinance જારી કરવાની શક્તિ	213
President’s Rule માટે રિપોર્ટ	356

---

⏳ કાર્યકાળ

• સામાન્ય રીતે 5 વર્ષ

• રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા સુધી

---

⚖️ રાજ્યપાલના અધિકારો

• મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક

• રાજ્ય વિધાનસભાના બિલ પર સંમતિ

• Ordinance જાહેર કરવો (Article 213)

• President Rule માટે ભલામણ

---

🆚 રાજ્યપાલ vs રાષ્ટ્રપતિ (Direct Comparison)

મુદ્દો	રાજ્યપાલ	રાષ્ટ્રપતિ
વિસ્તાર	રાજ્ય	સમગ્ર ભારત
નિમણૂક	રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા	Electoral College દ્વારા
કાર્ય	રાજ્ય સરકાર	સંઘ સરકાર
Ordinance	Article 213	Article 123

---

🟢 5️⃣ મુખ્યમંત્રી (Chief Minister)

🔹 મુખ્યમંત્રી કોણ?

👉 રાજ્ય સરકારનો વાસ્તવિક વડો

📌 કલમ: 163–164

વિષય	કલમ
મુખ્યમંત્રીનું પદ	163
નિમણૂક	164
Council of Ministers	163–164

---

⚙️ કાર્ય અને સત્તા

• રાજ્યની નીતિઓ નક્કી કરે

• મંત્રીઓની પસંદગી

• રાજ્યપાલને સલાહ

• વિધાનસભાનો નેતા

📌 CM = State level PM