RRB NTPC - ન્યાયવ્યવસ્થા

 

8️⃣ ન્યાયવ્યવસ્થા (Judiciary)

ભારતમાં ન્યાયવ્યવસ્થા સ્વતંત્ર (Independent) છે
અને તે બંધારણનું રક્ષણ કરે છે.

ભારતીય ન્યાયવ્યવસ્થાના 3 સ્તર છે:
1️⃣ Supreme Court of India
2️⃣ હાઈકોર્ટ
3️⃣ નીચેની અદાલતો (District & Subordinate Courts)

📌 RRB NTPC માં મુખ્ય ભાર:
👉 Supreme Court + High Court + Appointment + Judicial Review

---

🟢 સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court)

📌 શું છે?

સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતની સર્વોચ્ચ (Highest) અદાલત છે.

---

📜 બંધારણીય કલમ

• કલમ 124 – સુપ્રીમ કોર્ટની રચના

• કલમ 125 – ન્યાયાધીશોનો પગાર

• કલમ 126 – અદાલતની બેઠક

• કલમ 130 – નવી જગ્યાએ બેઠક

📌 Exam Favorite
👉 Supreme Court = Article 124

---

👨‍⚖️ રચના

• 1 મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)

• અન્ય ન્યાયાધીશો (હાલમાં કુલ 34)

---

⏳ નિવૃત્તિ વય

• 65 વર્ષ

📌 RRB NTPC Trick
👉 SC = 65 | HC = 62

---

🔑 મુખ્ય અધિકાર

✔️ બંધારણની વ્યાખ્યા
✔️ Fundamental Rights નું રક્ષણ
✔️ રાજ્યો અને કેન્દ્ર વચ્ચેના વિવાદ
✔️ અંતિમ અપીલ અદાલત

---

🟡 હાઈકોર્ટ (High Court)

📌 શું છે?

હાઈકોર્ટ રાજ્યની સર્વોચ્ચ અદાલત છે.

---

📜 બંધારણીય કલમ

• કલમ 214 – હાઈકોર્ટની રચના

• કલમ 217 – ન્યાયાધીશોની નિમણૂક

• કલમ 226 – Writ જારી કરવાની સત્તા

📌 Very Important
👉 Article 226 = High Court Writ Power

---

👨‍⚖️ રચના

• 1 મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice)

• અન્ય ન્યાયાધીશો

---

⏳ નિવૃત્તિ વય

• 62 વર્ષ

---

🔑 મુખ્ય અધિકાર

✔️ રાજ્યની નીચેની અદાલતો ઉપર નિયંત્રણ
✔️ Fundamental Rights માટે Writ
✔️ રાજ્ય કાયદાઓની સમીક્ષા

📌 Exam Line
👉 High Court = State level highest court

---

🟠 ન્યાયાધીશો ની નિમણૂક (Appointment of Judges)

🧾 સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો

• રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા

• CJI અને અન્ય વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો સાથે સલાહથી

📌 આ વ્યવસ્થા = Collegium System

---

🧾 હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો

• રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા

• સલાહ:

  • CJI

  • રાજ્યપાલ

  • હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ

---

📌 Collegium System

• બંધારણમાં સ્પષ્ટ લખેલું નથી

• ન્યાયિક ચુકાદાઓ દ્વારા વિકસેલું

📌 RRB NTPC Line
👉 Judges appointment = President + Collegium

---

🔵 ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review)

📌 શું છે?

અદાલત પાસે શક્તિ કે:
👉 કોઈ કાયદો અથવા સરકારી પગલું
👉 બંધારણ વિરુદ્ધ હોય તો રદ કરી શકે

---

📜 આધાર

• બંધારણમાંથી મળેલી શક્તિ

• ખાસ કરીને:

  • Fundamental Rights

  • Constitution supremacy

📌 VERY IMPORTANT LINE
👉 Judicial Review = Guardian of Constitution

---

🧠 કોણ કરે?

✔️ સુપ્રીમ કોર્ટ
✔️ હાઈકોર્ટ

---

🎯 કેમ જરૂરી?

✔️ સંવિધાનની સર્વોચ્ચતા
✔️ Fundamental Rights નું રક્ષણ
✔️ સરકારની મનમાની રોકવા

---

📊 Quick Comparison (RRB NTPC)

મુદ્દો	સુપ્રીમ કોર્ટ	હાઈકોર્ટ
સ્તર	રાષ્ટ્રીય	રાજ્ય
સર્વોચ્ચ અદાલત	હા	રાજ્યમાં
નિવૃત્તિ વય	65 વર્ષ	62 વર્ષ
Writ Power	હા (32)	હા (226)
નિમણૂક	રાષ્ટ્રપતિ	રાષ્ટ્રપતિ

📝 ન્યાયવ્યવસ્થા – One-Liner Questions

(RRB NTPC Level)

---

🟢 સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court)

1️⃣ ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત કઈ છે?
👉 Supreme Court of India

2️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટની રચના કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 124

3️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને શું કહે છે?
👉 Chief Justice of India (CJI)

4️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટમાં હાલ કુલ કેટલા ન્યાયાધીશો છે?
👉 34 (1 CJI + 33 જજ)

5️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ વય કેટલી છે?
👉 65 વર્ષ

6️⃣ Fundamental Rights માટે સુપ્રીમ કોર્ટ કઈ કલમ હેઠળ Writ આપે છે?
👉 કલમ 32

7️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટ કઈ પ્રકારની અદાલત છે?
👉 અંતિમ અપીલ અદાલત

8️⃣ બંધારણની અંતિમ વ્યાખ્યા કોણ કરે છે?
👉 સુપ્રીમ કોર્ટ

9️⃣ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદ કોણ ઉકેલે છે?
👉 સુપ્રીમ કોર્ટ

🔟 સુપ્રીમ કોર્ટ કયા સ્તરની અદાલત છે?
👉 રાષ્ટ્રીય સ્તર

---

🟡 હાઈકોર્ટ (High Court)

11️⃣ હાઈકોર્ટ રાજ્યની કઈ અદાલત છે?
👉 સર્વોચ્ચ રાજ્ય અદાલત

12️⃣ હાઈકોર્ટની રચના કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 214

13️⃣ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 217

14️⃣ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ વય કેટલી છે?
👉 62 વર્ષ

15️⃣ Fundamental Rights માટે હાઈકોર્ટ કઈ કલમ હેઠળ Writ આપે છે?
👉 કલમ 226

16️⃣ હાઈકોર્ટ કઈ સ્તરની અદાલત છે?
👉 રાજ્ય સ્તર

17️⃣ હાઈકોર્ટ નીચેની અદાલતો ઉપર શું રાખે છે?
👉 નિયંત્રણ (Superintendence)

18️⃣ હાઈકોર્ટ Money Bill સાથે સીધું જોડાયેલી છે?
👉 ના

19️⃣ એક હાઈકોર્ટ એકથી વધુ રાજ્યો માટે હોઈ શકે છે?
👉 હા

20️⃣ હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને શું કહે છે?
👉 Chief Justice

---

🟠 ન્યાયાધીશો ની નિમણૂક (Appointment of Judges)

21️⃣ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો કોણ નિયુક્ત કરે છે?
👉 રાષ્ટ્રપતિ

22️⃣ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો કોણ નિયુક્ત કરે છે?
👉 રાષ્ટ્રપતિ

23️⃣ ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં કઈ વ્યવસ્થા ચાલે છે?
👉 Collegium System

24️⃣ Collegium System બંધારણમાં સ્પષ્ટ લખેલું છે?
👉 ના

25️⃣ Collegium System કોને મજબૂત બનાવે છે?
👉 ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા

26️⃣ હાઈકોર્ટના જજની નિમણૂકમાં રાજ્યપાલની સલાહ લેવાય છે?
👉 હા

27️⃣ ન્યાયાધીશો રાજકીય નિયંત્રણથી મુક્ત રહે એ માટે કઈ વ્યવસ્થા છે?
👉 Collegium System

---

🔵 ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review)

28️⃣ Judicial Review નો અર્થ શું?
👉 કાયદા/સરકારી પગલાની બંધારણીય તપાસ

29️⃣ Judicial Review કોણ કરે છે?
👉 સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ

30️⃣ Judicial Review દ્વારા કાયદો ક્યારે રદ થઈ શકે?
👉 બંધારણ વિરુદ્ધ હોય ત્યારે

31️⃣ Judicial Review નો મુખ્ય હેતુ શું છે?
👉 બંધારણનું રક્ષણ

32️⃣ Judicial Review Fundamental Rights સાથે જોડાયેલી છે?
👉 હા

33️⃣ Judicial Review ને બંધારણનો રક્ષક કોને કહે છે?
👉 ન્યાયપાલિકા

34️⃣ સરકારની મનમાની રોકવાની શક્તિ કઈ છે?
👉 Judicial Review

---

⚡ Comparison / Trick One-Liners

35️⃣ SC અને HC બન્ને Writ આપી શકે છે?
👉 હા

36️⃣ SC માં નિવૃત્તિ વય HC કરતાં કેટલી વધુ છે?
👉 3 વર્ષ

37️⃣ SC = ___ વર્ષ, HC = ___ વર્ષ
👉 65, 62

38️⃣ Article 32 કોની સાથે જોડાયેલી છે?
👉 Supreme Court

39️⃣ Article 226 કોની સાથે જોડાયેલી છે?
👉 High Court

40️⃣ Judicial Review ભારતની કઈ વિશેષતા છે?
👉 લખિત બંધારણ પરથી આધારિત

---

🎯 SUPER-IMPORTANT EXAM LINES

41️⃣ Guardian of Constitution = Judiciary
42️⃣ Highest Court of India = Supreme Court
43️⃣ State Highest Court = High Court
44️⃣ Appointment Authority = President
45️⃣ Judicial Review = Check on Legislature & Executive