RRB NTPC - કેન્દ્ર–રાજ્ય સંબંધો

 

9️⃣ કેન્દ્ર–રાજ્ય સંબંધો

(Centre–State Relations)

ભારતીય બંધારણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધો ત્રણ આધાર પર વહેંચાયેલા છે:

1️⃣ કાયદાકીય સંબંધ (Legislative Relations)
2️⃣ આર્થિક સંબંધ (Financial Relations)
3️⃣ વહીવટી સંબંધ (Administrative Relations)

આ બધાનો આધાર છે 👉 સંઘીય વ્યવસ્થા (Federal System)

---

🔵 સંઘીય વ્યવસ્થા (Federal System)

📌 શું છે?

સત્તાનો વહેંચાણ:
👉 કેન્દ્ર સરકાર + રાજ્ય સરકાર

📌 ભારત:
❌ સંપૂર્ણ સંઘીય નથી
❌ સંપૂર્ણ એકક નથી

👉 Quasi-Federal System (અર્ધ-સંઘીય)

---

📜 મહત્વની કલમ

• કલમ 1 – ભારત = રાજ્યોનું સંઘ

• કલમ 245–255 – કાયદાકીય સંબંધ

• કલમ 268–293 – આર્થિક સંબંધ

• કલમ 256–263 – વહીવટી સંબંધ

📌 RRB NTPC Line
👉 “ભારત અર્ધ-સંઘીય રાજ્ય છે”

---

🟢 1️⃣ કાયદાકીય સંબંધ (Legislative Relations)

📌 શું છે?

કાયદા બનાવવાની સત્તા કોની – કેન્દ્ર કે રાજ્ય

---

🧾 ત્રણ યાદી (Seventh Schedule)

1️⃣ Union List – માત્ર કેન્દ્ર
2️⃣ State List – માત્ર રાજ્ય
3️⃣ Concurrent List – બન્ને

📌 Very Important

યાદી	કાયદો કોણ બનાવે
Union List	કેન્દ્ર
State List	રાજ્ય
Concurrent List	બન્ને

---

⚠️ ટકરાવ થાય તો?

👉 Concurrent List માં:

• કેન્દ્રનો કાયદો પ્રબળ

📌 Exam Line
👉 “Concurrent List માં કેન્દ્રનો કાયદો માન્ય”

---

🟡 2️⃣ આર્થિક સંબંધ (Financial Relations)

📌 શું છે?

પૈસા:
👉 કોણ કર વસૂલે
👉 કોણ વહેંચે

---

🧾 કરનું વહેંચાણ

કરનો પ્રકાર	અધિકાર
Income Tax	કેન્દ્ર વસૂલે
GST	કેન્દ્ર + રાજ્ય
Customs Duty	કેન્દ્ર
Excise (State)	રાજ્ય

📌 Finance Commission

• કરનું વહેંચાણ નક્કી કરે

• રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રચાય

---

📜 કલમ

• કલમ 280 – Finance Commission

📌 RRB NTPC Trick
👉 Tax sharing = Finance Commission

---

🟠 3️⃣ વહીવટી સંબંધ (Administrative Relations)

📌 શું છે?

કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે:
👉 પ્રશાસન
👉 આદેશ
👉 સહકાર

---

📜 મહત્વની કલમ

• કલમ 256 – રાજ્યએ કેન્દ્રના કાયદાનું પાલન કરવું

• કલમ 257 – કેન્દ્ર રાજ્યને નિર્દેશ આપી શકે

• કલમ 263 – આંતરરાજ્ય પરિષદ

📌 Inter-State Council

• કેન્દ્ર–રાજ્ય વિવાદ ઉકેલવા

• સલાહકાર સંસ્થા

---

⚠️ કેન્દ્રને વધારાની સત્તા ક્યારે?

✔️ રાષ્ટ્રીય આપત્તિ
✔️ યુદ્ધ
✔️ રાષ્ટ્રપતિ શાસન
✔️ આર્થિક કટોકટી

📌 Exam Line
👉 “Emergency દરમિયાન કેન્દ્ર શક્તિશાળી બને છે”

---

📊 Quick Summary (RRB NTPC)

સંબંધ	શું જોડાયેલ
કાયદાકીય	કાયદા બનાવવાની સત્તા
આર્થિક	કર અને આવક
વહીવટી	પ્રશાસન અને નિયંત્રણ
સંઘીય વ્યવસ્થા	સત્તાનો વહેંચાણ

📝 Centre–State Relations – One-Liner Questions

(RRB NTPC Level | Gujarati Medium)

---

🔵 સંઘીય વ્યવસ્થા (Federal System)

1️⃣ ભારત કઈ પ્રકારની વ્યવસ્થા ધરાવે છે?
👉 અર્ધ-સંઘીય (Quasi-Federal)

2️⃣ “India is a Union of States” કઈ કલમમાં છે?
👉 કલમ 1

3️⃣ સંઘીય વ્યવસ્થાનો અર્થ શું?
👉 કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે સત્તાનો વહેંચાણ

4️⃣ ભારત સંપૂર્ણ સંઘીય રાજ્ય છે?
👉 ના

5️⃣ સંઘીય વ્યવસ્થાનો આધાર કયો છે?
👉 લખિત બંધારણ

6️⃣ ભારતની સંઘીય વ્યવસ્થા કયા દેશ પરથી પ્રેરિત છે?
👉 કેનેડા

---

🟢 કાયદાકીય સંબંધ (Legislative Relations)

7️⃣ કાયદાકીય સંબંધ કઈ બાબત સાથે જોડાયેલ છે?
👉 કાયદા બનાવવાની સત્તા

8️⃣ કાયદાકીય સંબંધ કઈ કલમોમાં આવરે છે?
👉 કલમ 245–255

9️⃣ કાયદાકીય સત્તાનો વહેંચાણ કઈ અનુસૂચિમાં છે?
👉 સાતમી અનુસૂચિ

10️⃣ સાતમી અનુસૂચિમાં કેટલી યાદીઓ છે?
👉 3

11️⃣ માત્ર કેન્દ્ર માટેની યાદી કઈ?
👉 Union List

12️⃣ માત્ર રાજ્ય માટેની યાદી કઈ?
👉 State List

13️⃣ કેન્દ્ર અને રાજ્ય બન્ને માટેની યાદી કઈ?
👉 Concurrent List

14️⃣ Concurrent List માં ટકરાવ થાય તો કાનો કાયદો માન્ય?
👉 કેન્દ્રનો કાયદો

15️⃣ Union List પર કાયદા કોણ બનાવે છે?
👉 કેન્દ્ર સરકાર

16️⃣ State List પર કાયદા કોણ બનાવે છે?
👉 રાજ્ય સરકાર

17️⃣ Concurrent List પર કાયદા કોણ બનાવી શકે?
👉 કેન્દ્ર અને રાજ્ય બન્ને

---

🟡 આર્થિક સંબંધ (Financial Relations)

18️⃣ આર્થિક સંબંધ કઈ બાબત સાથે જોડાયેલ છે?
👉 કર અને આવક

19️⃣ આર્થિક સંબંધ કઈ કલમોમાં છે?
👉 કલમ 268–293

20️⃣ Income Tax કોણ વસૂલે છે?
👉 કેન્દ્ર સરકાર

21️⃣ Customs Duty કોણ વસૂલે છે?
👉 કેન્દ્ર સરકાર

22️⃣ State Excise Duty કોણ વસૂલે છે?
👉 રાજ્ય સરકાર

23️⃣ GST કોણ વસૂલે છે?
👉 કેન્દ્ર અને રાજ્ય બન્ને

24️⃣ કર વહેંચાણ નક્કી કરતી સંસ્થા કઈ?
👉 Finance Commission

25️⃣ Finance Commission કઈ કલમ હેઠળ રચાય છે?
👉 કલમ 280

26️⃣ Finance Commission કોણ રચે છે?
👉 રાષ્ટ્રપતિ

27️⃣ Finance Commission નો કાર્યકાળ કેટલો?
👉 5 વર્ષ

---

🟠 વહીવટી સંબંધ (Administrative Relations)

28️⃣ વહીવટી સંબંધ કઈ બાબત સાથે જોડાયેલ છે?
👉 પ્રશાસન અને અમલ

29️⃣ વહીવટી સંબંધ કઈ કલમોમાં છે?
👉 કલમ 256–263

30️⃣ રાજ્યએ કેન્દ્રના કાયદાનું પાલન કરવું પડે – કઈ કલમ?
👉 કલમ 256

31️⃣ કેન્દ્ર રાજ્યને નિર્દેશ આપી શકે – કઈ કલમ?
👉 કલમ 257

32️⃣ આંતરરાજ્ય પરિષદ (Inter-State Council) કઈ કલમ હેઠળ?
👉 કલમ 263

33️⃣ Inter-State Council નું મુખ્ય કાર્ય શું?
👉 કેન્દ્ર–રાજ્ય વિવાદ ઉકેલવો

34️⃣ Inter-State Council સલાહકાર સંસ્થા છે?
👉 હા

---

⚠️ કેન્દ્રને વધારાની સત્તા (Special Situations)

35️⃣ Emergency સમયે કોની સત્તા વધે છે?
👉 કેન્દ્ર સરકાર

36️⃣ રાષ્ટ્રપતિ શાસનમાં રાજ્યનું નિયંત્રણ કોણ કરે છે?
👉 કેન્દ્ર

37️⃣ રાષ્ટ્રીય આપત્તિ દરમિયાન કાયદા કોણ બનાવે છે?
👉 કેન્દ્ર

38️⃣ Emergency દરમિયાન State List પર કાયદા કોણ બનાવી શકે?
👉 કેન્દ્ર

---

⚡ Exam Trick One-Liners

39️⃣ Legislative Relations = Seventh Schedule
40️⃣ Financial Relations = Taxes + Finance Commission
41️⃣ Administrative Relations = Directions + Cooperation
42️⃣ Concurrent List Conflict = Centre Wins
43️⃣ Emergency = Strong Centre
44️⃣ Federal + Unitary mix = India