RRB NTPC - પૃથ્વીનો પરિચય - ભૂગોળ

 

1️⃣ પૃથ્વીનો પરિચય (Introduction of Earth)

• પૃથ્વી સૂર્યમંડળનો ત્રીજો ગ્રહ છે

• પૃથ્વીનું આકાર → Geoid (ચપટો ગોળ)

• પૃથ્વીની સરેરાશ ત્રિજ્યા → 6371 કિ.મી.

• પૃથ્વીની રચના મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તરો (Layers) માં વહેંચાયેલી છે

---

2️⃣ પૃથ્વીના ત્રણ મુખ્ય સ્તરો (Three Main Layers)

🔹 1. ભૂપૃષ્ઠ (Crust)

🔹 2. મેન્ટલ (Mantle)

🔹 3. કેન્દ્રક (Core)

---

3️⃣ ભૂપૃષ્ઠ (Crust)

🔸 વ્યાખ્યા:

• પૃથ્વીનો સૌથી બહારનો અને પાતળો સ્તર

🔸 જાડાઈ:

• મહાદ્વીપીય ભૂપૃષ્ઠ → 30–70 કિ.મી.

• મહાસાગરીય ભૂપૃષ્ઠ → 5–10 કિ.મી.

🔸 પ્રકાર:

1. Continental Crust (SIAL)

   • સિલિકા + એલ્યુમિનિયમ

   • હળવું, જાડું

2. Oceanic Crust (SIMA)

   • સિલિકા + મેગ્નેશિયમ

   • ભારે, પાતળું

🔸 મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા:

• તમામ પર્વતો, નદીઓ, માનવ વસતિ અહીં છે

• સૌથી ઓછું તાપમાન અને દબાણ

---

4️⃣ મેન્ટલ (Mantle)

🔸 સ્થાન:

• ભૂપૃષ્ઠ અને કેન્દ્રક વચ્ચે

🔸 જાડાઈ:

• અંદાજે 2900 કિ.મી.

🔸 વિભાગ:

1. Upper Mantle

2. Lower Mantle

🔸 વિશેષ લક્ષણ:

• અહીં મેગ્મા (Magma) બને છે

• જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ માટે જવાબદાર

• પૃથ્વીનો સૌથી મોટો ભાગ

---

5️⃣ કેન્દ્રક (Core)

🔸 સ્થાન:

• પૃથ્વીનું સૌથી અંદરનું સ્તર

🔸 મુખ્ય તત્વો:

• લોહ (Iron – Fe)

• નિકલ (Nickel – Ni)
  👉 એટલે Core ને NIFE પણ કહે છે

🔸 વિભાગ:

1. બાહ્ય કેન્દ્રક (Outer Core)

   • દ્રવ અવસ્થામાં

   • પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર માટે જવાબદાર

2. આંતરિક કેન્દ્રક (Inner Core)

   • ઘન અવસ્થામાં

   • સૌથી વધુ તાપમાન અને દબાણ

🔸 તાપમાન:

• આશરે 5000–6000°C

---

6️⃣ તાપમાન અને દબાણ (Temperature & Pressure)

• ઊંડાઈ વધે તેમ →
  ✅ તાપમાન વધે
  ✅ દબાણ વધે

સ્તર	તાપમાન
ભૂપૃષ્ઠ	ઓછું
મેન્ટલ	મધ્યમ
કેન્દ્રક	સૌથી વધુ

---

7️⃣ ભૂકંપ અને પૃથ્વીની રચના (Earthquake Evidence)

• ભૂકંપથી નીકળતી તરંગો:

  • P Waves → ઘન, દ્રવ બંનેમાં ચાલે

  • S Waves → માત્ર ઘનમાં ચાલે

📌 S Waves Outer Core માં નથી જતી → એટલે Outer Core દ્રવ છે

---

8️⃣ RRB NTPC માટે ખૂબ મહત્વના One-Liners 🔥

• પૃથ્વીનો સૌથી બહારનો સ્તર → ભૂપૃષ્ઠ

• પૃથ્વીનો સૌથી જાડો સ્તર → મેન્ટલ

• પૃથ્વીનો સૌથી ગરમ ભાગ → આંતરિક કેન્દ્રક

• NIFE નો અર્થ → Nickel + Iron

• ચુંબકીય ક્ષેત્ર માટે જવાબદાર → Outer Core

• જ્વાળામુખી મેગ્મા → મેન્ટલમાંથી

• Continental Crust → SIAL

• Oceanic Crust → SIMA

🌍 પૃથ્વીની રચના – One-liner Questions (RRB NTPC)

🔹 આધારભૂત પ્રશ્નો

1️⃣ પૃથ્વીનું આકાર શું કહેવાય?
➡️ Geoid

2️⃣ પૃથ્વીની સરેરાશ ત્રિજ્યા કેટલી છે?
➡️ 6371 કિ.મી.

3️⃣ પૃથ્વીના કુલ કેટલા મુખ્ય સ્તરો છે?
➡️ 3

4️⃣ પૃથ્વીના ત્રણ મુખ્ય સ્તરો કયા છે?
➡️ ભૂપૃષ્ઠ, મેન્ટલ, કેન્દ્રક

---

🔹 ભૂપૃષ્ઠ (Crust)

5️⃣ પૃથ્વીનો સૌથી બહારનો સ્તર કયો છે?
➡️ ભૂપૃષ્ઠ

6️⃣ ભૂપૃષ્ઠની સરેરાશ જાડાઈ કેટલી છે?
➡️ 5 થી 70 કિ.મી.

7️⃣ મહાદ્વીપીય ભૂપૃષ્ઠને શું કહે છે?
➡️ SIAL

8️⃣ મહાસાગરીય ભૂપૃષ્ઠને શું કહે છે?
➡️ SIMA

9️⃣ Continental Crust કયા તત્વોથી બનેલું છે?
➡️ Silica + Aluminium

🔟 Oceanic Crust કયા તત્વોથી બનેલું છે?
➡️ Silica + Magnesium

1️⃣1️⃣ સૌથી હળવું સ્તર કયું છે?
➡️ ભૂપૃષ્ઠ

---

🔹 મેન્ટલ (Mantle)

1️⃣2️⃣ ભૂપૃષ્ઠ અને કેન્દ્રક વચ્ચે આવેલું સ્તર કયું છે?
➡️ મેન્ટલ

1️⃣3️⃣ મેન્ટલની જાડાઈ અંદાજે કેટલી છે?
➡️ 2900 કિ.મી.

1️⃣4️⃣ પૃથ્વીનો સૌથી મોટો ભાગ કયો છે?
➡️ મેન્ટલ

1️⃣5️⃣ મેગ્માનું ઉત્પત્તિ સ્થાન કયું છે?
➡️ મેન્ટલ

1️⃣6️⃣ જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ મુખ્યત્વે કયા સ્તર સાથે સંકળાયેલી છે?
➡️ મેન્ટલ

---

🔹 કેન્દ્રક (Core)

1️⃣7️⃣ પૃથ્વીનું સૌથી અંદરનું સ્તર કયું છે?
➡️ કેન્દ્રક

1️⃣8️⃣ કેન્દ્રકમાં મુખ્યત્વે કયા તત્વો હોય છે?
➡️ લોહ અને નિકલ

1️⃣9️⃣ કેન્દ્રકને બીજું શું નામ આપવામાં આવે છે?
➡️ NIFE

2️⃣0️⃣ બાહ્ય કેન્દ્રક કઈ અવસ્થામાં હોય છે?
➡️ દ્રવ

2️⃣1️⃣ આંતરિક કેન્દ્રક કઈ અવસ્થામાં હોય છે?
➡️ ઘન

2️⃣2️⃣ પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર માટે જવાબદાર ભાગ કયો છે?
➡️ બાહ્ય કેન્દ્રક

2️⃣3️⃣ પૃથ્વીનો સૌથી ગરમ ભાગ કયો છે?
➡️ આંતરિક કેન્દ્રક

---

🔹 તાપમાન અને દબાણ

2️⃣4️⃣ ઊંડાઈ વધે તેમ કયું વધે છે?
➡️ તાપમાન અને દબાણ

2️⃣5️⃣ સૌથી ઓછું તાપમાન કયા સ્તરમાં હોય છે?
➡️ ભૂપૃષ્ઠ

2️⃣6️⃣ સૌથી વધુ દબાણ કયા સ્તરમાં હોય છે?
➡️ કેન્દ્રક

---

🔹 ભૂકંપ આધારિત પ્રશ્નો

2️⃣7️⃣ ભૂકંપ તરંગોનો અભ્યાસ કયા વિષયમાં થાય છે?
➡️ Seismology

2️⃣8️⃣ કઈ તરંગો ઘન અને દ્રવ બંનેમાં પસાર થાય છે?
➡️ P Waves

2️⃣9️⃣ કઈ તરંગો માત્ર ઘનમાં જ પસાર થાય છે?
➡️ S Waves

3️⃣0️⃣ S Waves બાહ્ય કેન્દ્રકમાંથી કેમ નથી પસાર થતી?
➡️ કારણ કે બાહ્ય કેન્દ્રક દ્રવ છે

---

🔹 Exam Favourite Questions

3️⃣1️⃣ પૃથ્વીની આંતરિક રચનાનો પુરાવો શું છે?
➡️ ભૂકંપ તરંગો

3️⃣2️⃣ NIFE શબ્દનો અર્થ શું થાય છે?
➡️ Nickel + Iron

3️⃣3️⃣ જ્વાળામુખી લાવા ક્યાંથી આવે છે?
➡️ મેન્ટલમાંથી

3️⃣4️⃣ મહાસાગરીય ભૂપૃષ્ઠ કેમ ભારે હોય છે?
➡️ મેગ્નેશિયમ વધારે હોવાથી

3️⃣5️⃣ પૃથ્વીની આંતરિક ઊર્જાનું મુખ્ય સ્ત્રોત શું છે?
➡️ કેન્દ્રકની ઉષ્મા

---

🔥 Super Quick Revision (1 Line)

3️⃣6️⃣ બહાર → અંદર ક્રમ
➡️ Crust → Mantle → Core

3️⃣7️⃣ સૌથી પાતળું સ્તર
➡️ ભૂપૃષ્ઠ

3️⃣8️⃣ સૌથી જાડું સ્તર
➡️ મેન્ટલ

3️⃣9️⃣ ચુંબકીય ક્ષેત્ર
➡️ Outer Core

4️⃣0️⃣ સૌથી વધુ તાપમાન
➡️ Inner Core

1️⃣ પૃથ્વીની ગતિઓ (Motions of Earth)

• પૃથ્વી પાસે 2 મુખ્ય ગતિઓ છે → પરિભ્રમણ અને પરિક્રમણ

• પરિભ્રમણ (Rotation) → પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે

• પરિભ્રમણનો સમય → 24 કલાક

• પરિભ્રમણનું પરિણામ → દિવસ અને રાત

• પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે

• સૂર્ય પૂર્વથી ઉગે અને પશ્ચિમે અસ્ત થાય છે (Rotation કારણે)

• પરિક્રમણ (Revolution) → પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરે

• પરિક્રમણનો સમય → 365 દિવસ 6 કલાક

• વધારાના 6 કલાક → Leap Year (ફેબ્રુઆરી 29 દિવસ)

• પરિક્રમણ + ધરીનો ઝુકાવ → ઋતુઓનું સર્જન

🔑 મહત્વની તારીખો (RRB Favorite)

• 21 જૂન → ઉત્તર અર્ધગોળમાં સૌથી લાંબો દિવસ

• 22 ડિસેમ્બર → ઉત્તર અર્ધગોળમાં સૌથી લાંબી રાત

• 21 માર્ચ & 23 સપ્ટેમ્બર → દિવસ = રાત (વિષુવ)

---

2️⃣ અક્ષાંશ અને રેખાંશ (Latitudes & Longitudes)

• અક્ષાંશ → પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશામાં સમાનાંતર રેખાઓ

• રેખાંશ → ઉત્તર–દક્ષિણ દિશામાં અર્ધવૃત રેખાઓ

🌐 મહત્વપૂર્ણ અક્ષાંશો

• વિષુવવૃત (Equator) → 0° અક્ષાંશ

• કર્કવૃત (Tropic of Cancer) → 23.5° ઉત્તર

• મકરવૃત (Tropic of Capricorn) → 23.5° દક્ષિણ

👉 કર્કવૃત ભારતના 8 રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે
(ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, ત્રિપુરા, મિઝોરમ)

⏰ સમય સંબંધિત

• ભારતનો પ્રમાણ સમય → IST

• IST નક્કી થાય છે → 82.5° પૂર્વ રેખાંશ પરથી

• રેખાંશ પસાર થાય છે → મિર્ઝાપુર (UP) નજીક

• દર 1° રેખાંશ = 4 મિનિટ સમય ફેરફાર

---

3️⃣ વાતાવરણના સ્તરો (Layers of Atmosphere)

• પૃથ્વીનું વાતાવરણ → 5 સ્તરો ધરાવે છે

☁️ મુખ્ય સ્તરો (Exam Important)

• Troposphere
  → વાદળ, વરસાદ, હવામાન
  → સૌથી ઘન સ્તર

• Stratosphere
  → Ozone Layer અહીં છે
  → જેટ વિમાન અહીં ઉડે છે

• Mesosphere
  → ઉલ્કાપિંડ (Meteor) અહીં બળી જાય છે

• Ionosphere
  → રેડિયો તરંગો પરાવર્તિત થાય છે
  → સંચાર (Communication) માટે મહત્વપૂર્ણ

• Exosphere
  → સૌથી ઉપરનું સ્તર

---

4️⃣ ગ્રહણ (BONUS – RRB NTPC)

• સૂર્યગ્રહણ → ચંદ્ર પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચે આવે

• ચંદ્રગ્રહણ → પૃથ્વી સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચે આવે

• સૂર્યગ્રહણ → અમાવસ્યા

• ચંદ્રગ્રહણ → પૂર્ણિમા

---