RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : માપન એકમો (SI Units)

 

1️⃣ માપન (Measurement) શું છે?

👉 કોઈ પણ ભૌતિક રાશિનું તુલનાત્મક મૂલ્ય જાણવું એટલે માપન
👉 માપન માટે હંમેશા એકમ (Unit) જરૂરી

📌 ઉદાહરણ:
✔️ 5 મીટર
✔️ 10 કિલોગ્રામ
✔️ 2 સેકન્ડ

---

2️⃣ SI પદ્ધતિ (SI System)

👉 SI = International System of Units
👉 સમગ્ર વિશ્વમાં સ્વીકારાયેલ માપન પદ્ધતિ

📌 SI પદ્ધતિમાં:
✔️ મૂળભૂત એકમો (Fundamental Units)
✔️ ઉત્પન્ન એકમો (Derived Units)

---

3️⃣ મૂળભૂત ભૌતિક રાશિઓ (Fundamental Quantities)

👉 કુલ 7 મૂળભૂત રાશિઓ છે

ક્રમ	ભૌતિક રાશિ	SI એકમ	ચિહ્ન
1	લંબાઈ	મીટર	m
2	દ્રવ્યમાન	કિલોગ્રામ	kg
3	સમય	સેકન્ડ	s
4	વિદ્યુત પ્રવાહ	એમ્પિયર	A
5	તાપમાન	કેલ્વિન	K
6	પદાર્થની માત્રા	મોલ	mol
7	પ્રકાશ તીવ્રતા	કેન્ડેલા	cd

📌 Exam Favorite:
👉 મૂળભૂત એકમો = 7

---

4️⃣ ઉત્પન્ન રાશિઓ અને એકમો (Derived Units)

👉 મૂળભૂત એકમોથી બનેલી રાશિઓ

ભૌતિક રાશિ	SI એકમ	સૂત્ર
વિસ્તાર	m²	લંબાઈ × લંબાઈ
આયતન	m³	લંબાઈ³
ઝડપ	m/s	અંતર / સમય
પ્રવેગ	m/s²	વેગ / સમય
બળ	ન્યુટન (N)	kg·m/s²
કાર્ય / ઊર્જા	જૂલ (J)	N·m
શક્તિ	વોટ (W)	J/s
દબાણ	પાસ્કલ (Pa)	N/m²
આવર્તન	હર્ટ્ઝ (Hz)	1/s

---

5️⃣ વિશેષ નામ ધરાવતા SI એકમો

રાશિ	એકમ
બળ	ન્યુટન
ઊર્જા	જૂલ
શક્તિ	વોટ
દબાણ	પાસ્કલ
વિદ્યુત આવેશ	કૂલમ (C)
વિદ્યુત દબાણ	વોલ્ટ (V)
પ્રતિરોધ	ઓહ્મ (Ω)
આવર્તન	હર્ટ્ઝ
ચુંબકીય પ્રવાહ	વેબર (Wb)
ચુંબકીય ક્ષેત્ર	ટેસ્લા (T)

---

6️⃣ SI Prefix (ગુણાંક)

👉 મોટા કે નાના મૂલ્યો દર્શાવવા માટે

Prefix	ચિહ્ન	મૂલ્ય
કિલો	k	10³
મેગા	M	10⁶
ગીગા	G	10⁹
મિલી	m	10⁻³
માઇક્રો	µ	10⁻⁶
નાનો	n	10⁻⁹

📌 ઉદાહરણ:
✔️ 1 km = 1000 m
✔️ 1 mg = 0.001 g

---

7️⃣ સામાન્ય માપન સાધનો (Measuring Instruments)

રાશિ	સાધન
લંબાઈ	મીટર સ્કેલ, વર્નિયર કેલિપર
સમય	ઘડિયાળ, સ્ટોપવોચ
તાપમાન	થર્મોમીટર
વિદ્યુત પ્રવાહ	એમ્મીટર
વિદ્યુત દબાણ	વોલ્ટમીટર
દબાણ	બેરોમીટર
દ્રવ્યમાન	તોલ કાંટો

---

8️⃣ માપનમાં ભૂલ (Errors in Measurement)

✔️ સાધન ભૂલ
✔️ માનવીય ભૂલ
✔️ પર્યાવરણ અસર

📌 ઓછું કરવા:
👉 યોગ્ય સાધન + યોગ્ય પદ્ધતિ

---

9️⃣ RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ SI પદ્ધતિમાં 7 મૂળભૂત એકમ
✔️ તાપમાનનું SI એકમ → કેલ્વિન
✔️ સમય → સેકન્ડ
✔️ બળ → ન્યુટન
✔️ દબાણ → પાસ્કલ
✔️ શક્તિ → વોટ
✔️ આવર્તન → હર્ટ્ઝ

---

🔟 Conceptual / Trap Facts

👉 દ્રવ્યમાનનું SI એકમ kg (ગ્રામ નહીં)
👉 વજનનું SI એકમ ન્યુટન
👉 તાપમાન ≠ તાપ
👉 કલાક, દિવસ SI એકમ નથી
👉 સેન્ટીમીટર SI એકમ નથી (મીટર છે)

🔥 માપન એકમો (SI Units) – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 મૂળભૂત બાબતો

Q1. માપન શું છે?
👉 ભૌતિક રાશિની તુલના

Q2. એકમ શું છે?
👉 માપ માટેનું ધોરણ

Q3. SI નો પૂરું નામ?
👉 International System of Units

Q4. SI પદ્ધતિ કોના દ્વારા સ્વીકૃત?
👉 સમગ્ર વિશ્વ

---

🟢 મૂળભૂત રાશિઓ (Fundamental Quantities)

Q5. SI પદ્ધતિમાં મૂળભૂત રાશિઓ કેટલી?
👉 7

Q6. લંબાઈનું SI એકમ?
👉 મીટર (m)

Q7. દ્રવ્યમાનનું SI એકમ?
👉 કિલોગ્રામ (kg)

Q8. સમયનું SI એકમ?
👉 સેકન્ડ (s)

Q9. વિદ્યુત પ્રવાહનું SI એકમ?
👉 એમ્પિયર (A)

Q10. તાપમાનનું SI એકમ?
👉 કેલ્વિન (K)

Q11. પદાર્થની માત્રાનું SI એકમ?
👉 મોલ (mol)

Q12. પ્રકાશ તીવ્રતાનું SI એકમ?
👉 કેન્ડેલા (cd)

---

🟢 ઉત્પન્ન રાશિઓ (Derived Quantities)

Q13. ઝડપનું SI એકમ?
👉 m/s

Q14. પ્રવેગનું SI એકમ?
👉 m/s²

Q15. બળનું SI એકમ?
👉 ન્યુટન (N)

Q16. કાર્ય / ઊર્જાનું SI એકમ?
👉 જૂલ (J)

Q17. શક્તિનું SI એકમ?
👉 વોટ (W)

Q18. દબાણનું SI એકમ?
👉 પાસ્કલ (Pa)

Q19. આવર્તનનું SI એકમ?
👉 હર્ટ્ઝ (Hz)

Q20. વિસ્તારનું SI એકમ?
👉 m²

---

🟢 વિશેષ નામ ધરાવતા SI એકમો

Q21. વિદ્યુત આવેશનું SI એકમ?
👉 કૂલમ (C)

Q22. વિદ્યુત દબાણનું SI એકમ?
👉 વોલ્ટ (V)

Q23. વિદ્યુત પ્રતિરોધનું SI એકમ?
👉 ઓહ્મ (Ω)

Q24. ચુંબકીય પ્રવાહનું SI એકમ?
👉 વેબર (Wb)

Q25. ચુંબકીય ક્ષેત્રનું SI એકમ?
👉 ટેસ્લા (T)

---

🟢 SI Prefix (ગુણાંક)

Q26. કિલોનો અર્થ?
👉 10³

Q27. મેગાનો અર્થ?
👉 10⁶

Q28. ગીગાનો અર્થ?
👉 10⁹

Q29. મિલીનો અર્થ?
👉 10⁻³

Q30. માઇક્રોનો અર્થ?
👉 10⁻⁶

Q31. નાનોનો અર્થ?
👉 10⁻⁹

---

🟢 માપન સાધનો

Q32. લંબાઈ માપવાનું સાધન?
👉 મીટર સ્કેલ

Q33. ચોક્કસ લંબાઈ માપવા કયું સાધન?
👉 વર્નિયર કેલિપર

Q34. સમય માપવાનું સાધન?
👉 સ્ટોપવોચ

Q35. તાપમાન માપવાનું સાધન?
👉 થર્મોમીટર

Q36. વિદ્યુત પ્રવાહ માપવાનું સાધન?
👉 એમ્મીટર

Q37. વિદ્યુત દબાણ માપવાનું સાધન?
👉 વોલ્ટમીટર

Q38. હવાના દબાણ માપવાનું સાધન?
👉 બેરોમીટર

---

🟢 SI vs Non-SI / Trap

Q39. ગ્રામ SI એકમ છે?
👉 નહીં

Q40. કલાક SI એકમ છે?
👉 નહીં

Q41. સેન્ટીમીટર SI એકમ છે?
👉 નહીં

Q42. વજનનું SI એકમ?
👉 ન્યુટન

Q43. દ્રવ્યમાન અને વજન સમાન છે?
👉 નહીં

---

🟢 Conceptual / Exam Trap

Q44. તાપમાન અને તાપ સમાન છે?
👉 નહીં

Q45. વજન સ્થાન પર આધારિત છે?
👉 હા

Q46. દ્રવ્યમાન સ્થાન પર આધારિત છે?
👉 નહીં

Q47. SI પદ્ધતિ દશાંશ પર આધારિત છે?
👉 હા

---

🟢 Rapid Fire (One-word)

Q48. SI પદ્ધતિમાં તાપમાન?
👉 કેલ્વિન

Q49. શક્તિ = ?
👉 વોટ

Q50. દબાણ = ?
👉 પાસ્કલ

Q51. આવર્તન = ?
👉 હર્ટ્ઝ

Q52. પ્રકાશ તીવ્રતા = ?
👉 કેન્ડેલા

---

🟢 High-Probability NTPC

Q53. SI મૂળભૂત એકમોની સંખ્યા?
👉 7

Q54. SI પદ્ધતિમાં દ્રવ્યમાનનું એકમ ગ્રામ છે — સાચું કે ખોટું?
👉 ખોટું

Q55. SI પદ્ધતિમાં સમયનું એકમ?
👉 સેકન્ડ