RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : પદાર્થ અને તેની અવસ્થાઓ (Matter & Its States)

 

1️⃣ પદાર્થ (Matter) શું છે?

👉 જે કંઈ દ્રવ્યમાન ધરાવે અને જગ્યા (આયતન) ઘેરે તેને પદાર્થ કહે છે

📌 ઉદાહરણ:
✔️ પાણી
✔️ હવા
✔️ લોખંડ
✔️ લાકડું

❌ પ્રકાશ, તાપ → પદાર્થ નથી (ઊર્જા છે)

---

2️⃣ પદાર્થના મૂળભૂત ગુણધર્મો

✔️ દ્રવ્યમાન ધરાવે
✔️ જગ્યા ઘેરે
✔️ કણોથી બનેલો
✔️ કણોમાં વચ્ચે જગ્યા હોય છે
✔️ કણો સતત ગતિમાં હોય છે

📌 Exam Favorite Line:
👉 પદાર્થ કણોથી બનેલો છે

---

3️⃣ પદાર્થની અવસ્થાઓ (States of Matter)

મુખ્ય 3 અવસ્થાઓ:

અવસ્થા	આકાર	આયતન	સંકોચન
ઘન (Solid)	નિશ્ચિત	નિશ્ચિત	બહુ ઓછું
દ્રવ (Liquid)	નિશ્ચિત નથી	નિશ્ચિત	થોડું
વાયુ (Gas)	નિશ્ચિત નથી	નિશ્ચિત નથી	બહુ વધુ

---

4️⃣ ઘન (Solid)

👉 કણો બહુ નજીક-નજીક
👉 આકાર અને આયતન નિશ્ચિત

📌 ઉદાહરણ:
✔️ પથ્થર
✔️ લોખંડ

📌 ગુણધર્મ:
✔️ કઠોર
✔️ બહુ ઓછું સંકોચન

---

5️⃣ દ્રવ (Liquid)

👉 કણો થોડા દૂર
👉 આકાર પાત્ર મુજબ બદલાય
👉 આયતન નિશ્ચિત

📌 ઉદાહરણ:
✔️ પાણી
✔️ તેલ

📌 ગુણધર્મ:
✔️ વહે છે
✔️ થોડું સંકોચન

---

6️⃣ વાયુ (Gas)

👉 કણો બહુ દૂર
👉 આકાર અને આયતન બંને નિશ્ચિત નથી

📌 ઉદાહરણ:
✔️ હવા
✔️ ઑક્સિજન

📌 ગુણધર્મ:
✔️ ખૂબ સંકોચનક્ષમ
✔️ ઝડપથી ફેલાય

---

7️⃣ પદાર્થની અવસ્થાઓ વચ્ચે ફેરફાર

(Interconversion of States)

👉 તાપમાન અને દબાણ બદલવાથી અવસ્થા બદલાય

પ્રક્રિયાઓ:

✔️ દ્રવણ (Melting) – ઘન → દ્રવ
✔️ જમવું (Freezing) – દ્રવ → ઘન
✔️ વાષ્પીકરણ (Evaporation) – દ્રવ → વાયુ
✔️ સંઘનન (Condensation) – વાયુ → દ્રવ
✔️ ઉર્ધ્વપાતન (Sublimation) – ઘન → વાયુ

📌 ઉદાહરણ (Sublimation):
✔️ નાફ્થાલિન
✔️ કેમ્ફર

---

8️⃣ વાષ્પીકરણ (Evaporation)

👉 કોઈપણ તાપમાને દ્રવ → વાયુ

📌 વાષ્પીકરણ વધે જ્યારે:
✔️ તાપમાન વધારે
✔️ સપાટી વિસ્તાર વધારે
✔️ પવન વધુ
✔️ ભેજ ઓછું

📌 ઉદાહરણ:
✔️ કપડાં સુકાવા

---

9️⃣ ઉકળવું (Boiling)

👉 ચોક્કસ તાપમાને દ્રવ → વાયુ

📌 પાણી ઉકળે:
👉 100°C (સામાન્ય દબાણે)

📌 તફાવત:
✔️ Boiling → સમગ્ર દ્રવમાં
✔️ Evaporation → સપાટી પર

---

🔟 વિસરણ (Diffusion)

👉 કણોનું એકબીજામાં મિશ્રણ થવું

📌 સૌથી ઝડપી વિસરણ:
👉 વાયુમાં

📌 ઉદાહરણ:
✔️ પરફ્યુમની સુગંધ

---

1️⃣1️⃣ દબાણનો પ્રભાવ

👉 દબાણ વધે → વાયુ દ્રવ બની શકે
👉 LPG, CNG → દબાણથી દ્રવ સ્વરૂપે

---

1️⃣2️⃣ ભૌતિક ફેરફાર vs રસાયણિક ફેરફાર

મુદ્દો	ભૌતિક ફેરફાર	રસાયણિક ફેરફાર
નવો પદાર્થ	નથી	બને છે
ઉલટાવી શકાય	હા	ના
ઉદાહરણ	બરફ પિઘળે	લોખંડમાં જંગ

---

1️⃣3️⃣ RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ પદાર્થ = દ્રવ્યમાન + આયતન
✔️ વાયુમાં વિસરણ સૌથી ઝડપી
✔️ ઘન સૌથી ઓછું સંકોચનક્ષમ
✔️ ઉર્ધ્વપાતન → ઘનથી વાયુ
✔️ વાષ્પીકરણ કોઈપણ તાપમાને
✔️ ઉકળવું ચોક્કસ તાપમાને

---

1️⃣4️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 હવા પણ પદાર્થ છે
👉 વાયુમાં કણો વચ્ચે વધુ જગ્યા
👉 વાષ્પીકરણ ઠંડક આપે છે
👉 દબાણ વધે તો વાયુ દ્રવ બને
👉 ઘનનું આકાર નિશ્ચિત હોય છે

🔥 પદાર્થ અને તેની અવસ્થાઓ – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 પદાર્થ (Matter)

Q1. પદાર્થ શું છે?
👉 જે દ્રવ્યમાન ધરાવે અને જગ્યા ઘેરે

Q2. પદાર્થના બે મુખ્ય લક્ષણ?
👉 દ્રવ્યમાન અને આયતન

Q3. હવા પદાર્થ છે?
👉 હા

Q4. પ્રકાશ પદાર્થ છે?
👉 નહીં

Q5. પદાર્થ શેમાંથી બનેલો છે?
👉 કણોથી

Q6. પદાર્થના કણો વચ્ચે શું હોય છે?
👉 જગ્યા

Q7. પદાર્થના કણો ગતિમાં હોય છે?
👉 હા

---

🟢 પદાર્થની અવસ્થાઓ

Q8. પદાર્થની મુખ્ય અવસ્થાઓ કેટલી?
👉 ત્રણ

Q9. તે કઈ કઈ?
👉 ઘન, દ્રવ, વાયુ

Q10. ઘનનો આકાર કેવો હોય છે?
👉 નિશ્ચિત

Q11. ઘનનું આયતન કેવું હોય છે?
👉 નિશ્ચિત

Q12. દ્રવનું આયતન કેવું હોય છે?
👉 નિશ્ચિત

Q13. દ્રવનો આકાર કેવો હોય છે?
👉 પાત્ર મુજબ

Q14. વાયુનો આકાર કેવો હોય છે?
👉 નિશ્ચિત નથી

Q15. વાયુનું આયતન કેવું હોય છે?
👉 નિશ્ચિત નથી

---

🟢 સંકોચનક્ષમતા

Q16. સૌથી વધુ સંકોચનક્ષમ અવસ્થા કઈ?
👉 વાયુ

Q17. સૌથી ઓછી સંકોચનક્ષમ અવસ્થા કઈ?
👉 ઘન

Q18. દ્રવ સંકોચનક્ષમ છે?
👉 થોડું

---

🟢 વિસરણ (Diffusion)

Q19. વિસરણ શું છે?
👉 કણોનું એકબીજામાં મિશ્રણ

Q20. સૌથી ઝડપી વિસરણ ક્યાં થાય છે?
👉 વાયુમાં

Q21. પરફ્યુમની સુગંધ ફેલાવાનું કારણ?
👉 વિસરણ

---

🟢 અવસ્થામાં ફેરફાર (Interconversion)

Q22. ઘન → દ્રવ પ્રક્રિયા?
👉 દ્રવણ (Melting)

Q23. દ્રવ → ઘન પ્રક્રિયા?
👉 જમવું (Freezing)

Q24. દ્રવ → વાયુ પ્રક્રિયા?
👉 વાષ્પીકરણ

Q25. વાયુ → દ્રવ પ્રક્રિયા?
👉 સંઘનન

Q26. ઘન → વાયુ પ્રક્રિયા?
👉 ઉર્ધ્વપાતન

---

🟢 ઉર્ધ્વપાતન (Sublimation)

Q27. ઉર્ધ્વપાતન શું છે?
👉 ઘન સીધું વાયુ બને

Q28. ઉર્ધ્વપાતન કરનારા પદાર્થો?
👉 નાફ્થાલિન, કેમ્ફર

---

🟢 વાષ્પીકરણ (Evaporation)

Q29. વાષ્પીકરણ ક્યારે થાય છે?
👉 કોઈપણ તાપમાને

Q30. વાષ્પીકરણ ક્યાં થાય છે?
👉 સપાટી પર

Q31. વાષ્પીકરણ ઠંડક આપે છે?
👉 હા

Q32. કપડાં સુકાવાનું કારણ?
👉 વાષ્પીકરણ

---

🟢 ઉકળવું (Boiling)

Q33. ઉકળવું ક્યારે થાય છે?
👉 ચોક્કસ તાપમાને

Q34. પાણી ઉકળે કેટલા °C પર?
👉 100°C

Q35. ઉકળવામાં દ્રવ ક્યાંથી વાયુ બને છે?
👉 સમગ્ર દ્રવમાંથી

---

🟢 દબાણ અને તાપમાનનો પ્રભાવ

Q36. તાપમાન વધે તો કણોની ગતિ?
👉 વધે

Q37. દબાણ વધે તો વાયુ શું બને?
👉 દ્રવ

Q38. LPG/CNG દ્રવ સ્વરૂપે કેમ?
👉 વધારે દબાણથી

---

🟢 ભૌતિક અને રસાયણિક ફેરફાર

Q39. બરફ પિઘળે – કયો ફેરફાર?
👉 ભૌતિક

Q40. લોખંડમાં જંગ – કયો ફેરફાર?
👉 રસાયણિક

Q41. ભૌતિક ફેરફાર ઉલટાવી શકાય?
👉 હા

Q42. રસાયણિક ફેરફાર ઉલટાવી શકાય?
👉 નહીં

---

🟢 Conceptual / Trap

Q43. વાયુમાં કણો વચ્ચે જગ્યા વધુ હોય છે?
👉 હા

Q44. ઘન વહે છે?
👉 નહીં

Q45. દ્રવ વહે છે?
👉 હા

Q46. વાયુ વહે છે?
👉 હા

Q47. પદાર્થના કણો સ્થિર હોય છે?
👉 નહીં

---

🟢 Rapid Fire (One-word)

Q48. સૌથી વધુ સંકોચન?
👉 વાયુ

Q49. સૌથી ઓછું વિસરણ?
👉 ઘન

Q50. પદાર્થની અવસ્થાઓ બદલાય – કારણ?
👉 તાપમાન/દબાણ

Q51. ઘન → દ્રવ?
👉 દ્રવણ

Q52. દ્રવ → વાયુ?
👉 વાષ્પીકરણ

Q53. વાયુ → દ્રવ?
👉 સંઘનન

---

🟢 High-Probability NTPC

Q54. હવા પદાર્થ છે – કારણ?
👉 દ્રવ્યમાન અને આયતન છે

Q55. વાષ્પીકરણ હંમેશા સપાટી પર થાય?
👉 હા

Q56. ઉકળવું અને વાષ્પીકરણ સમાન છે?
👉 નહીં

Q57. વાયુ સૌથી વધુ ફેલાય – સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું

Q58. ઘન સૌથી કઠોર અવસ્થા?
👉 હા