RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : દબાણ (Pressure)

 

1️⃣ દબાણ શું છે?

👉 એકમ ક્ષેત્રફળ પર લાગતું બળ એટલે દબાણ

📌 સૂત્ર:
દબાણ = બળ / ક્ષેત્રફળ
👉 P = F / A

📏 SI એકમ: પાસ્કલ (Pascal, Pa)

---

2️⃣ દબાણ અને ક્ષેત્રફળનો સંબંધ

👉 ક્ષેત્રફળ ઓછું → દબાણ વધારે
👉 ક્ષેત્રફળ વધારે → દબાણ ઓછું

📌 ઉદાહરણ:
✔️ તીક્ષ્ણ છરી ઝડપથી કાપે
✔️ ઊંચી એડીમાં વધુ દબાણ
✔️ ઊંટના પહોળા પગ → રણમાં ન ફસે

---

3️⃣ ઘનમાં દબાણ (Pressure in Solids)

👉 ઘનમાં દબાણ ક્ષેત્રફળ પર આધારિત

📌 નાની સપાટી → વધુ દબાણ
📌 મોટી સપાટી → ઓછું દબાણ

---

4️⃣ દ્રવમાં દબાણ (Pressure in Liquids)

👉 દ્રવમાં દબાણ ઊંડાઈ વધે તેમ વધે

📌 કારણ:
👉 ઉપરના દ્રવનું વજન

📌 ઉદાહરણ:
✔️ ડેમ તળિયે જાડો
✔️ પાણીની ટાંકી નીચે વધુ દબાણ

---

5️⃣ દ્રવ દબાણના ગુણધર્મો

✔️ દબાણ બધે સમાન રીતે ફેલાય
✔️ દબાણ ઊંડાઈ પર આધારિત
✔️ દબાણ પાત્રના આકાર પર આધારિત નથી

---

6️⃣ વાતાવરણીય દબાણ (Atmospheric Pressure)

👉 હવાના સ્તંભ દ્વારા પૃથ્વી પર લાગતું દબાણ

📌 આપણે હવા અનુભવી કેમ નથી?
👉 કારણ કે શરીરના અંદરના દબાણ સમાન હોય છે

📌 ઉદાહરણ:
✔️ સક્શન કપ
✔️ સ્ટ્રો દ્વારા પીવું
✔️ સિરીન્જ

---

7️⃣ વાતાવરણીય દબાણના પ્રભાવ

✔️ ઊંચાઈ વધે → દબાણ ઘટે
✔️ પહાડ પર શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
✔️ પર્વતારોહકો ઓક્સિજન લઈ જાય

---

8️⃣ દબાણના દૈનિક જીવનમાં ઉપયોગ

✔️ હાઈડ્રોલિક બ્રેક
✔️ હાઈડ્રોલિક લિફ્ટ
✔️ પાણીની ટાંકી
✔️ ડેમ
✔️ તીક્ષ્ણ સાધનો

---

9️⃣ પાસ્કલનો નિયમ (Pascal’s Law)

👉 બંધ દ્રવમાં લાગેલું દબાણ બધે સમાન રીતે ફેલાય છે

📌 આધારિત ઉપકરણ:
✔️ હાઈડ્રોલિક પ્રેસ
✔️ હાઈડ્રોલિક બ્રેક

---

🔟 દબાણ અને ઊંચાઈ

👉 ઊંચાઈ વધે → હવાનું દબાણ ઘટે
👉 ઊંચા પર્વતો પર પાણી નીચા તાપમાને ઉકળે

---

1️⃣1️⃣ RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ દબાણ = બળ / ક્ષેત્રફળ
✔️ SI એકમ → પાસ્કલ
✔️ ઊંડાઈ વધે → દબાણ વધે
✔️ ઊંચાઈ વધે → હવાનું દબાણ ઘટે
✔️ દ્રવ દબાણ આકાર પર આધારિત નથી
✔️ પાસ્કલનો નિયમ → હાઈડ્રોલિક ઉપકરણ

---

1️⃣2️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 વધારે બળ હોવા છતાં મોટા ક્ષેત્રફળે દબાણ ઓછું
👉 દ્રવ દબાણ માત્ર ઊંડાઈ પર આધારિત
👉 હવા વજન ધરાવે છે
👉 શૂન્યાવકાશમાં દબાણ નથી

🔥 દબાણ – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 દબાણના મૂળભૂત તથ્યો

Q1. દબાણ શું છે?
👉 એકમ ક્ષેત્રફળ પર લાગતું બળ

Q2. દબાણનું સૂત્ર શું છે?
👉 P = F / A

Q3. દબાણનું SI એકમ શું છે?
👉 પાસ્કલ (Pa)

Q4. દબાણ કઈ રાશિ છે?
👉 અદિશ (Scalar)

Q5. બળનું SI એકમ?
👉 ન્યુટન

---

🟢 ક્ષેત્રફળ અને દબાણ

Q6. ક્ષેત્રફળ ઓછું થાય તો દબાણ?
👉 વધે

Q7. ક્ષેત્રફળ વધારે થાય તો દબાણ?
👉 ઘટે

Q8. તીક્ષ્ણ છરી ઝડપથી કેમ કાપે?
👉 ઓછા ક્ષેત્રફળથી વધુ દબાણ

Q9. ઊંટ રણમાં કેમ નથી ફસાતો?
👉 પહોળા પગથી ઓછું દબાણ

Q10. ઊંચી એડીથી વધુ દુખાવો કેમ થાય?
👉 વધુ દબાણને કારણે

---

🟢 ઘનમાં દબાણ

Q11. ઘનમાં દબાણ કયા પર આધારિત છે?
👉 ક્ષેત્રફળ પર

Q12. નાની સપાટી પર દબાણ કેવું?
👉 વધારે

Q13. મોટી સપાટી પર દબાણ કેવું?
👉 ઓછું

---

🟢 દ્રવમાં દબાણ

Q14. દ્રવમાં દબાણ કયા પર આધાર રાખે છે?
👉 ઊંડાઈ પર

Q15. ઊંડાઈ વધે તો દબાણ?
👉 વધે

Q16. દ્રવ દબાણ પાત્રના આકાર પર આધારિત છે?
👉 નહીં

Q17. ડેમ નીચે જાડો કેમ હોય છે?
👉 વધુ દબાણને કારણે

Q18. પાણીની ટાંકીના તળિયે દબાણ?
👉 વધારે

---

🟢 દ્રવ દબાણના ગુણધર્મો

Q19. દ્રવ દબાણ કઈ દિશામાં ફેલાય છે?
👉 બધે સમાન રીતે

Q20. દ્રવ દબાણ માત્ર ઊંડાઈ પર આધારિત છે?
👉 હા

---

🟢 વાતાવરણીય દબાણ

Q21. વાતાવરણીય દબાણ શું છે?
👉 હવાના સ્તંભનું દબાણ

Q22. હવા વજન ધરાવે છે?
👉 હા

Q23. આપણે હવાનું દબાણ કેમ નથી અનુભતા?
👉 શરીર અંદર સમાન દબાણ હોવાથી

Q24. ઊંચાઈ વધે તો હવાનું દબાણ?
👉 ઘટે

Q25. પહાડ પર શ્વાસમાં તકલીફ કેમ?
👉 ઓછા હવાના દબાણથી

---

🟢 દૈનિક જીવનમાં ઉદાહરણ

Q26. સ્ટ્રોથી પીવાનું કારણ?
👉 વાતાવરણીય દબાણ

Q27. સક્શન કપ કેમ ચોંટે છે?
👉 હવાના દબાણથી

Q28. સિરીન્જ કેવી રીતે કામ કરે છે?
👉 દબાણના ફરકથી

---

🟢 પાસ્કલનો નિયમ

Q29. પાસ્કલનો નિયમ શું કહે છે?
👉 બંધ દ્રવમાં દબાણ બધે સમાન ફેલાય

Q30. પાસ્કલનો નિયમ કયા માટે ઉપયોગી?
👉 હાઈડ્રોલિક ઉપકરણ

Q31. હાઈડ્રોલિક બ્રેક કયા સિદ્ધાંત પર?
👉 પાસ્કલનો નિયમ

Q32. હાઈડ્રોલિક પ્રેસમાં શું વધે છે?
👉 બળ

---

🟢 દબાણ અને ઊંચાઈ / તાપમાન

Q33. ઊંચાઈ વધે તો દબાણ ઘટે — સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું

Q34. ઊંચા પર્વત પર પાણી વહેલું ઉકળે — કારણ?
👉 ઓછું દબાણ

---

🟢 Exam Trap / Conceptual

Q35. વધારે બળ હોવા છતાં દબાણ ઓછું થઈ શકે?
👉 હા

Q36. દબાણ બળ પર આધારિત છે?
👉 હા

Q37. દબાણ ક્ષેત્રફળ પર આધારિત છે?
👉 હા

Q38. દ્રવ દબાણ આકાર પર આધાર રાખે છે?
👉 નહીં

Q39. શૂન્યાવકાશમાં દબાણ હોય છે?
👉 નહીં

---

🟢 One-word / Rapid Fire

Q40. દબાણ = ?
👉 બળ / ક્ષેત્રફળ

Q41. દબાણનું એકમ?
👉 પાસ્કલ

Q42. ઊંડાઈ ↑ → દબાણ ?
👉 ↑

Q43. ઊંચાઈ ↑ → હવાનું દબાણ ?
👉 ↓

Q44. હાઈડ્રોલિક સિસ્ટમનો નિયમ?
👉 પાસ્કલનો નિયમ

---

🟢 High-Probability NTPC

Q45. દ્રવમાં દબાણ બધે સમાન ફેલાય — નિયમ?
👉 પાસ્કલનો નિયમ

Q46. તીક્ષ્ણ સાધન વધુ અસરકારક કેમ?
👉 વધુ દબાણ

Q47. ડેમની રચના કયા સિદ્ધાંત પર?
👉 દ્રવ દબાણ

Q48. હવા પૃથ્વી પર દબાણ કરે છે?
👉 હા

Q49. પાણીની ટાંકી નીચે ટોટી કેમ હોય?
👉 વધુ દબાણ માટે

Q50. દબાણ કઈ જાતની રાશિ?
👉 અદિશ

1. બાયોન્સી (Buoyancy - ઉત્પ્લાવક બળ)

જ્યારે કોઈ વસ્તુને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે, ત્યારે પાણી તેને ઉપર તરફ ધકેલે છે.

• આર્કિમીડિઝનો સિદ્ધાંત: વસ્તુ દ્વારા ખસેડાયેલા પ્રવાહીના વજન જેટલું જ ઉપર તરફ બળ લાગે છે.

• ઉપયોગ: જહાજ અને સબમરીનની બનાવટમાં.

2. ઘનતા (Density) અને દબાણ

• ઘનતા = દ્રવ્યમાન / કદ ($D = m/V$).

• જે પદાર્થની ઘનતા પાણી કરતા ઓછી હોય તે તરે, અને વધુ હોય તે ડૂબે.

• સાધન: દૂધની શુદ્ધતા માપવા લેક્ટોમીટર (Lactometer) અને પ્રવાહીની ઘનતા માપવા હાઈડ્રોમીટર (Hydrometer) વપરાય છે.

3. બેરોમીટર (Barometer)

વાતાવરણીય દબાણ માપવા માટેનું સાધન.

• જો બેરોમીટરનો આંકડો અચાનક નીચે પડે, તો તે વાવાઝોડું (Storm) આવવાનો સંકેત છે.

• જો ધીમે ધીમે નીચે પડે, તો વરસાદની શક્યતા છે.

4. પૃષ્ઠતાણ (Surface Tension)

દ્રવની સપાટી સંકોચાઈને લઘુત્તમ ક્ષેત્રફળ ધારણ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

• ઉદાહરણ: વરસાદનું ટીપું ગોળ હોવું, પાણી પર સોયનું તરવું.

5. બર્નુલીનો સિદ્ધાંત (Bernoulli’s Principle)

જ્યારે પ્રવાહી કે વાયુની ઝડપ વધે, ત્યારે ત્યાં દબાણ ઘટે છે.

• ઉદાહરણ: વિમાનની પાંખોની ડિઝાઇન (Wings), ફૂંકાતા પવનમાં છાપરાં ઉડી જવા.

---

📝 તમારી વન-લાઇનરમાં આ 5 સવાલો ઉમેરી દો:

1. વાતાવરણીય દબાણ માપવા માટે કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે? -> બેરોમીટર.

2. બેરોમીટરનો આંકડો અચાનક ઘટી જાય તો શું સૂચવે છે? -> વાવાઝોડું આવવાની શક્યતા.

3. વરસાદનું ટીપું ગોળ હોવાનું કારણ શું છે? -> પૃષ્ઠતાણ (Surface Tension).

4. દૂધની શુદ્ધતા માપવા કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે? -> લેક્ટોમીટર.

5. હાઈડ્રોલિક લિફ્ટ કયા નિયમ પર કામ કરે છે? -> પાસ્કલનો નિયમ.