RRB NTPC - ભારતીય બંધારણ - મૂળભૂત અધિકારો

 

 મૂળભૂત અધિકારો શું છે?

ભારતીય બંધારણ દ્વારા નાગરિકોને આપવામાં આવેલા
👉 મૂળભૂત, ન્યાયિક રીતે અમલમાં મૂકાય એવા અધિકારો = Fundamental Rights

📌 જો રાજ્ય ભંગ કરે → કોર્ટમાં જઈ શકાય

---

🔹 કલમ 12 થી 35 — STRUCTURE (Exam Friendly)

ભાગ	કલમ	અધિકાર
Part III	12–13	રાજ્યની વ્યાખ્યા & અધિકારોની શ્રેષ્ઠતા
14–18	સમાનતાનો અધિકાર
19–22	સ્વતંત્રતાનો અધિકાર
23–24	શોષણ વિરુદ્ધ અધિકાર
25–28	ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
29–30	સાંસ્કૃતિક & શૈક્ષણિક
32–35	ઉપચારાત્મક અધિકાર

---

🟩 કલમ 12 – “રાજ્ય” કોને કહેવાય?

State =

• કેન્દ્ર સરકાર

• રાજ્ય સરકાર

• સંસદ

• રાજ્ય વિધાનસભા

• સ્થાનિક સત્તાઓ

• સરકારી નિયંત્રિત સંસ્થાઓ

📌 Exam trap: PSU / Authority = State

---

🟩 કલમ 13 – બંધારણ સર્વોચ્ચ

• Fundamental Rights વિરુદ્ધ કોઈ કાયદો અમાન્ય

• Pre-constitution + Post-constitution બંને કાયદા લાગુ

---

🟦 સમાનતાનો અધિકાર (Article 14–18)

▶️ કલમ 14 – કાયદા સામે સમાનતા

• Equality before law

• Equal protection of laws

▶️ કલમ 15 – ભેદભાવ નહીં

❌ ધર્મ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થાન આધારિત ભેદભાવ નહીં
✅ મહિલાઓ, બાળકો, SC/ST, OBC માટે special provision allowed

▶️ કલમ 16 – નોકરીમાં સમાન તક

• Reservation allowed

▶️ કલમ 17 – અસ્પૃશ્યતા રદ્દ

• Untouchability abolished

▶️ કલમ 18 – ઉપાધિનો અંત

• Raja / Rai Bahadur જેવી ઉપાધિઓ નહીં

• Military & academic titles allowed

📌 Most Asked: Article 14 & 16

---

🟨 સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (Article 19–22)

▶️ કલમ 19 – 6 Freedoms

1. ભાષણ અને અભિવ્યક્તિ

2. નિવાસ

3. ગતિવિધિ

4. સંગઠન

5. સભા

6. વ્યવસાય

1. ⚠️ વાજબી પ્રતિબંધોની મંજૂરી

---

▶️ કલમ 20 – દોષિત વિરુદ્ધ સુરક્ષા

• Double jeopardy નહીં (ડબલ સંકટ…. આ સિદ્ધાંત મુજબ, કોઈપણ વ્યક્તિ પર એક જ ગુના માટે એકથી વધુ વાર કેસ ચલાવી શકાય નહીં અને તેને એકથી વધુ વાર સજા પણ આપી શકાય નહીં.)

• Self-incrimination નહીં(સ્વ-અપરાધ…આ નિયમ કહે છે કે, કોઈપણ આરોપીને પોતાના જ વિરુદ્ધમાં સાક્ષી બનવા કે પુરાવા આપવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં..)

• Ex-post facto law નહીં (એક્સ-પોસ્ટ ફેક્ટો કાયદો… તમે આજે કોઈ કામ કર્યું હોય અને તે સમયે તે ગુનો ન હોય, તો ભવિષ્યમાં નવો કાયદો બનાવીને તમને તે જૂના કામ માટે સજા ન આપી શકાય..)

---

▶️ કલમ 21 – જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા

👉 Most Powerful Article

Includes:

• જીવનનો અધિકાર

• ગૌરવનો અધિકાર

• સ્વચ્છ પર્યાવરણનો અધિકાર

• કાનૂની સહાયનો અધિકાર

• ગોપનીયતાનો અધિકાર

📌 Article 21A – 6–14 વર્ષ માટે મફત શિક્ષણ

---

▶️ કલમ 22 – ધરપકડ સામે સુરક્ષા

• Arrest reason જણાવવો

• Lawyer સાથે સલાહ

• 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સામે રજૂ

❗ Preventive detention exception

---

🟥 શોષણ વિરુદ્ધ અધિકાર (Article 23–24)

▶️ કલમ 23

• Human trafficking બંધ

• Begar (જબરદસ્ત મજૂરી) બંધ

▶️ કલમ 24

• 14 વર્ષથી ઓછા બાળકોને hazardous કામમાં નહીં

---

🟪 ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (Article 25–28)

▶️ કલમ 25

• ધર્મ માનવાનો, પાલન કરવાનો અધિકાર

▶️ કલમ 26

• ધાર્મિક સંસ્થાઓ ચલાવવાનો અધિકાર

▶️ કલમ 27

• ધર્મ માટે tax ફરજિયાત નહીં

▶️ કલમ 28

• સરકારી શાળામાં ધાર્મિક શિક્ષણ નહીં

---

🟫 સાંસ્કૃતિક & શૈક્ષણિક અધિકાર (Article 29–30)

▶️ કલમ 29

• ભાષા, લિપિ, સંસ્કૃતિનું રક્ષણ

▶️ કલમ 30

• અલ્પસંખ્યકોને પોતાની શૈક્ષણિક સંસ્થા સ્થાપવાનો અધિકાર

---

🟧 ઉપચારાત્મક અધિકાર (Article 32–35)

▶️ કલમ 32 – બંધારણનો આત્મા (Dr. Ambedkar)

• Supreme Courtમાં સીધો રિટ

▶️ 5 પ્રકારની રિટ:

1. Habeas Corpus 

   1. Habeas Corpus (બંધી પ્રત્યક્ષીકરણ)

   • અર્થ: "શરીરને હાજર કરો" (To have the body).

   • ક્યારે વપરાય?: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયત કે ધરપકડ કરવામાં આવી હોય.

   • શું થાય?: કોર્ટ પોલીસ કે ધરપકડ કરનાર સંસ્થાને આદેશ આપે છે કે જે-તે વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરો. જો તેની ધરપકડ કાયદેસર ન જણાય, તો કોર્ટ તેને તરત જ છોડી દેવાનો આદેશ આપે છે.

2. Mandamus

   2. Mandamus (પરમાદેશ)

   • અર્થ: "અમે આદેશ આપીએ છીએ" (We command).

   • ક્યારે વપરાય?: જ્યારે કોઈ જાહેર અધિકારી (Public Official) કે સરકારી સંસ્થા તેની કાયદેસરની ફરજ બજાવવામાં નિષ્ફળ જાય.

   • શું થાય?: કોર્ટ તે અધિકારીને આદેશ આપે છે કે તે પોતાનું કામ (જે કાયદા મુજબ કરવાનું હોય) વ્યવસ્થિત રીતે કરે.

3. Prohibition

   3. Prohibition (પ્રતિષેધ)

   • અર્થ: "અટકાવવું" (To forbid).

   • ક્યારે વપરાય?: જ્યારે કોઈ નીચલી અદાલત (Lower Court) પોતાના અધિકારક્ષેત્રની બહાર જઈને કોઈ કેસની સુનાવણી કરતી હોય.

   • શું થાય?: ઉપલી અદાલત (સુપ્રીમ કે હાઈકોર્ટ) નીચલી અદાલતને તે કેસ ચલાવતા રોકે છે. આ રિટ કેસ ચાલુ હોય ત્યારે આપવામાં આવે છે.

4. Certiorari

   4. Certiorari (ઉત્પ્રેષણ)

   • અર્થ: "માહિતી મેળવવી અથવા પ્રમાણિત કરવું" (To be certified).

   • ક્યારે વપરાય?: જ્યારે નીચલી અદાલતે કોઈ કેસમાં ખોટો ચુકાદો આપી દીધો હોય અથવા અધિકારક્ષેત્ર બહાર જઈને નિર્ણય લીધો હોય.

   • શું થાય?: ઉપલી અદાલત નીચલી અદાલતના આદેશને રદ (Quash) કરે છે અને તે કેસ પોતાની પાસે મંગાવી લે છે.

5. Quo-Warranto 

   5. Quo-Warranto (અધિકાર પૃચ્છા)

   • અર્થ: "તમારો અધિકાર શો છે?" (By what authority).

   • ક્યારે વપરાય?: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર રીતે કોઈ જાહેર હોદ્દો (Public Office) ધારણ કરે.

   • શું થાય?: કોર્ટ તે વ્યક્તિને પૂછે છે કે તમે કયા અધિકારથી આ હોદ્દા પર બેઠા છો? જો તે વ્યક્તિ સાબિત ન કરી શકે, તો તેને તે પદ પરથી હટાવી દેવામાં આવે છે.

📌 High Court – Article 226

---

⚠️ Fundamental Rights – IMPORTANT FACTS

• માત્ર નાગરિકો માટે (કેટલાક Article foreigner માટે નહીં)

• Emergency દરમિયાન 19 suspend થઈ શકે

• 20 & 21 suspend થતા નથી

---

🧠 ONE-PAGE FINAL REVISION

• 14–18 = Equality

• 19–22 = Freedom

• 23–24 = Exploitation

• 25–28 = Religion

• 29–30 = Culture

• 32 = Remedies

---

🎯 FINAL CONFIRMATION

👉 આ notes = “મૂળભૂત અધિકારો (Article 12–35)” RRB NTPC માટે 100% COMPLETE
👉 હવે બીજે ક્યાંય વાંચવાની જરૂર નથી