RRB NTPC - બ્રિટિશ શાસનનો વિસ્તાર - History

 

બ્રિટિશ શાસનનો વિસ્તાર (Expansion of British Rule in India)

📘 History – RRB NTPC Level | 100% Syllabus Coverage (Gujarati Medium)

---

🔰 પરિચય (Introduction)

શરૂઆતમાં અંગ્રેજો વેપાર માટે ભારત આવ્યા, પરંતુ ધીમે ધીમે
👉 રાજકીય હસ્તક્ષેપ
👉 યુદ્ધો
👉 સંધિઓ
👉 કૂટનીતિ
દ્વારા તેમણે સમગ્ર ભારત પર શાસન સ્થાપ્યું.

📌 1757 થી 1858 – બ્રિટિશ શાસનના વિસ્તારનો મુખ્ય સમયગાળો

---

1️⃣ વેપારથી સત્તા સુધી

• બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની (1600)

• શરૂઆત: સુરત (1608)

• ધીમે ધીમે રાજકીય દખલ શરૂ

---

2️⃣ નિર્ણાયક યુદ્ધો (Key Battles)

🔹 પ્લાસીનું યુદ્ધ – 1757

• અંગ્રેજો vs નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલા

• નેતૃત્વ: રોબર્ટ ક્લાઇવ

• પરિણામ: બંગાળ પર અંગ્રેજી કબજો

📌 અંગ્રેજી શાસનની શરૂઆત

---

🔹 બક્સરનું યુદ્ધ – 1764

• અંગ્રેજો vs

  • મીર કાસિમ

  • શાહ આલમ II

  • શૂજા-ઉદ-દૌલા

• પરિણામ:

  • દીવાની હક (Revenue Rights)

  • બંગાળ, બિહાર, ઓડિશા

📌 વાસ્તવિક રાજકીય સત્તા મળી

---

3️⃣ શાસન વિસ્તારવાના સાધનો (Methods of Expansion)

🟢 (A) યુદ્ધ દ્વારા

• મૈસૂર યુદ્ધો

• મરાઠા યુદ્ધો

• સિક્ખ યુદ્ધો

🟢 (B) સંધિ દ્વારા

• સબસિડિયરી એલાયન્સ (Subsidiary Alliance)

  • સ્થાપક: લોર્ડ વેલેસ્લી

  • ભારતીય રાજાઓને અંગ્રેજી સેના રાખવી ફરજિયાત

  • સ્વતંત્રતા ખોવાઈ

---

🟢 (C) લાપ્સનો સિદ્ધાંત (Doctrine of Lapse)

• અમલકર્તા: લોર્ડ ડલહૌસી

• દત્તક પુત્રને માન્યતા નહીં

• રાજ્ય અંગ્રેજોમાં ભળી જાય

📌 લાગુ થયેલ રાજ્ય:

• સતારા

• ઝાંસી

• નાગપુર

---

4️⃣ મુખ્ય ગવર્નર જનરલ અને તેમની ભૂમિકા

ગવર્નર જનરલ	મહત્વપૂર્ણ કામ
રોબર્ટ ક્લાઇવ	પ્લાસી, બંગાળ કબજો
વોરન હેસ્ટિંગ્સ	ન્યાય વ્યવસ્થા
લોર્ડ વેલેસ્લી	Subsidiary Alliance
લોર્ડ ડલહૌસી	Doctrine of Lapse

---

5️⃣ 1857નું વિદ્રોહ – ટર્નિંગ પોઈન્ટ

• કારણ: બ્રિટિશ વિસ્તરણની નીતિઓ

• પરિણામ:

  • 1858માં કંપની શાસન સમાપ્ત

  • સીધું બ્રિટિશ ક્રાઉન શાસન

---

🎯 RRB NTPC Exam Point (Must Remember)

• પ્લાસી + બક્સર = શાસનની પાયાં

• Subsidiary Alliance + Doctrine of Lapse = વિસ્તાર

• 1857 પછી સીધું બ્રિટિશ શાસન

બ્રિટિશ શાસનનો વિસ્તાર – 20 One-liner Questions (RRB NTPC)

1️⃣ ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનની શરૂઆત કયા યુદ્ધથી ગણાય છે? → પ્લાસીનું યુદ્ધ (1757)
2️⃣ પ્લાસીનું યુદ્ધ કોના નેતૃત્વમાં લડાયું હતું? → રોબર્ટ ક્લાઇવ
3️⃣ પ્લાસીનું યુદ્ધમાં અંગ્રેજોએ કોને હરાવ્યા? → સિરાજ-ઉદ-દૌલા
4️⃣ બક્સરનું યુદ્ધ કયા વર્ષે થયું? → 1764
5️⃣ બક્સરનાં યુદ્ધ પછી અંગ્રેજોને કયો અધિકાર મળ્યો? → દીવાની હક

6️⃣ દીવાની હક કયા પ્રદેશ માટે મળ્યો? → બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશા
7️⃣ ભારતમાં અંગ્રેજી સત્તાનો વિસ્તાર મુખ્યત્વે કયા સમયગાળામાં થયો? → 1757–1858
8️⃣ Subsidiary Alliance (સહાયક સંધિ) કોણે અમલમાં મૂકી? → લોર્ડ વેલેસ્લી
9️⃣ Subsidiary Allianceનો મુખ્ય હેતુ શું હતો? → ભારતીય રાજ્યોને અંગ્રેજી નિયંત્રણમાં લાવવો
🔟 Subsidiary Alliance હેઠળ રાજાઓને શું રાખવું ફરજિયાત હતું? → અંગ્રેજી સેના

1️⃣1️⃣ Doctrine of Lapse (લાપ્સનો સિદ્ધાંત) કોણે અમલમાં મૂક્યો? → લોર્ડ ડલહૌસી
1️⃣2️⃣ Doctrine of Lapseનો અર્થ શું? → દત્તક પુત્રને માન્યતા નહીં
1️⃣3️⃣ Doctrine of Lapse હેઠળ ઝાંસી કયા વર્ષે અંગ્રેજોમાં ભળી? → 1854
1️⃣4️⃣ મૈસૂર યુદ્ધો કયા શાસક સામે લડાયા? → ટીપુ સુલતાન
1️⃣5️⃣ મરાઠા યુદ્ધોના પરિણામે શું થયું? → મરાઠા શક્તિનો અંત

1️⃣6️⃣ સિક્ખ યુદ્ધો પછી કયો પ્રદેશ અંગ્રેજોમાં ભળ્યો? → પંજાબ
1️⃣7️⃣ ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનનો અંતિમ ટર્નિંગ પોઈન્ટ કયો હતો? → 1857નો વિદ્રોહ
1️⃣8️⃣ 1857 પછી કોનું શાસન શરૂ થયું? → બ્રિટિશ ક્રાઉન
1️⃣9️⃣ 1858 પહેલાં ભારતમાં કોણ શાસન કરતું હતું? → બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની
2️⃣0️⃣ બ્રિટિશ શાસનના વિસ્તારનું મુખ્ય સાધન શું હતું? → યુદ્ધ, સંધિ અને કૂટનીતિ