GPSCFreematerial: RRB NTPC - 🌍 જીવ વિજ્ઞાન – પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિ તંત્ર

Sunday, January 4, 2026

RRB NTPC - 🌍 જીવ વિજ્ઞાન – પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિ તંત્ર

🟢 મૂળભૂત પરિભાષાઓ

પર્યાવરણ શું છે? → જીવ અને અજીવ ઘટકોનો સમૂહ
જીવ ઘટકો → છોડ, પ્રાણી, માનવ
અજીવ ઘટકો → હવા, પાણી, માટી, પ્રકાશ
પરિસ્થિતિ તંત્ર (Ecosystem) → જીવ + અજીવ ઘટકોની પરસ્પર ક્રિયા
પર્યાવરણનો અભ્યાસ → Ecology
Ecology શબ્દ આપનાર → Haeckel

🌱 પરિસ્થિતિ તંત્રના પ્રકાર

કુદરતી પરિસ્થિતિ તંત્ર → જંગલ, સમુદ્ર
કૃત્રિમ પરિસ્થિતિ તંત્ર → ખેતર, બગીચો
ભૂસ્થળીય પરિસ્થિતિ તંત્ર → જંગલ, ઘાસમેદાન
જલ પરિસ્થિતિ તંત્ર → તળાવ, નદી, સમુદ્ર
સૌથી મોટું પરિસ્થિતિ તંત્ર → બાયોસ્ફિયર

🌿 જીવ ઘટકો (Biotic Components)

ઉત્પાદક → લીલા છોડ
ઉત્પાદક ખોરાક કેવી રીતે બનાવે? → પ્રકાશ સંશ્લેષણ
ઉપભોક્તા → પ્રાણી
પ્રથમ ઉપભોક્તા → શાકાહારી
દ્વિતીય ઉપભોક્તા → માંસાહારી
વિઘટક → બેક્ટેરિયા, ફૂગ
વિઘટકોનું કાર્ય → મૃત પદાર્થ વિઘટન

🌾 ખોરાક શ્રેણી (Food Chain)

ખોરાક શ્રેણી શું છે? → ખોરાકના ક્રમની સાંકળ
ઘાસ → હરણ → સિંહ → ખોરાક શ્રેણી
ખોરાક શ્રેણીનો આરંભ → ઉત્પાદક
ખોરાક શ્રેણીનો અંત → વિઘટક
ખોરાક શ્રેણી કેટલી લાંબી? → ટૂંકી હોય છે

🕸️ ખોરાક જાળ (Food Web)

ઘણી ખોરાક શ્રેણીઓનું જાળ → Food Web
Food Web પર્યાવરણને સ્થિર બનાવે → હા

⚡ ઊર્જા પ્રવાહ (Energy Flow)

ઊર્જાનો સ્ત્રોત → સૂર્ય
ઊર્જા પ્રવાહ એકમાર્ગી → હા
10% નિયમ → ઊર્જાનો 10% આગળ જાય
સૌથી વધુ ઊર્જા → ઉત્પાદકોમાં

🌲 જૈવ વિવિધતા (Biodiversity)

જૈવ વિવિધતા શું છે? → જીવ જાતિઓની વિવિધતા
જૈવ વિવિધતાના પ્રકાર → 3
જિન સ્તરની વિવિધતા → Genetic
પ્રજાતિ સ્તરની વિવિધતા → Species
પરિસ્થિતિ તંત્ર સ્તરની → Ecosystem
ભારત જૈવ વિવિધતામાં સમૃદ્ધ → હા

🌍 બાયોમ્સ (Biomes)

ટ્રોપિકલ રેઈન ફોરેસ્ટ → વધુ વરસાદ
રણ બાયોમ → ઓછો વરસાદ
ટુંડ્રા → અત્યંત ઠંડુ
ઘાસમેદાન → મધ્યમ વરસાદ

🌫️ પર્યાવરણ પ્રદૂષણ

પર્યાવરણ પ્રદૂષણ → હાનિકારક પદાર્થોનું મિશ્રણ
હવા પ્રદૂષણ → વાહન ધુમાડો
પાણી પ્રદૂષણ → ઉદ્યોગ કચરો
માટી પ્રદૂષણ → રસાયણિક ખાતર
અવાજ પ્રદૂષણ → લાઉડસ્પીકર
સૌથી ખતરનાક પ્રદૂષણ → હવા

🌡️ ગ્લોબલ વોર્મિંગ & ગ્રીનહાઉસ અસર

ગ્લોબલ વોર્મિંગ → તાપમાન વધારો
મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુ → CO₂
મિથેન → શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ વાયુ
ઓઝોન સ્તર → UV કિરણોથી રક્ષણ
ઓઝોન છિદ્રનું કારણ → CFC

🌧️ એસિડ વરસાદ

એસિડ વરસાદનું કારણ → SO₂, NO₂
એસિડ વરસાદ અસર કરે → પાક, ઇમારતો
તાજમહેલને નુકસાન → એસિડ વરસાદ

🌳 વનવિનાશ (Deforestation)

વનવિનાશ → જંગલોનો નાશ
વનવિનાશનું કારણ → માનવ પ્રવૃતિ
વનવિનાશથી → વરસાદ ઘટે
વનવિનાશથી → માટી ক্ষય

🌱 સંરક્ષણ (Conservation)

સંરક્ષણનો અર્થ → રક્ષણ
વન સંરક્ષણ → વૃક્ષારોપણ
વન્યજીવ સંરક્ષણ → અભ્યારણ્ય
નેશનલ પાર્ક → માનવ પ્રવેશ નિયંત્રિત
અભ્યારણ્ય → રક્ષણ વિસ્તાર

♻️ 3R સિદ્ધાંત

Reduce → વપરાશ ઘટાડો
Reuse → ફરી વાપરો
Recycle → પુનઃચક્રણ

🔥 Exam Favourite One-liners

સૂર્ય → અંતિમ ઊર્જા સ્ત્રોત
વિઘટક વગર પર્યાવરણ અધૂરું
ખોરાક શ્રેણી ઊર્જા નુકસાન દર્શાવે
Food Web સ્થિરતા વધારે
ગ્લોબલ વોર્મિંગ માનવનિર્મિત
ઓઝોન UV કિરણ રોકે
CO₂ સૌથી વધુ જવાબદાર વાયુ
જૈવ વિવિધતા પર્યાવરણનું સ્વાસ્થ્ય દર્શાવે
વનવિનાશથી પૂરનો ખતરો
પર્યાવરણ સંતુલન અતિ આવશ્યક
પ્રદૂષણ સીધું માનવને અસર કરે
સંરક્ષણ વિના વિકાસ અપૂર્ણ
બાયોસ્ફિયર → જીવનું ક્ષેત્ર
Ecology → પર્યાવરણનો અભ્યાસ
10% નિયમ → Lindeman

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)