GPSCFreematerial: RRB NTPC - વિજ્ઞાન : ગતિ અને બળ (Motion & Force)

🔬 વિજ્ઞાન : ગતિ અને બળ (Motion & Force)

1️⃣ ગતિ (Motion)

ગતિ શું છે?

👉 જ્યારે કોઈ વસ્તુ સમય સાથે સ્થાન બદલે, તેને ગતિ કહેવાય.

ઉદાહરણ:
✔️ દોડતો માણસ
✔️ ચાલતી ટ્રેન
✔️ ઉડતું પક્ષી

2️⃣ ગતિના પ્રકાર

(1) રેખીય ગતિ (Linear Motion)

👉 સીધી રેખામાં ગતિ
📌 ઉદાહરણ: સીધી રોડ પર ચાલતી કાર

(2) વર્તુળ ગતિ (Circular Motion)

👉 વર્તુળાકાર માર્ગ પર ગતિ
📌 ઉદાહરણ: પંખો, ઘડિયાળની સેકન્ડ સોય

(3) દોલન ગતિ (Oscillatory Motion)

👉 આગળ-પાછળની ગતિ
📌 ઉદાહરણ: પેન્ડુલમ, ઝૂલું

3️⃣ અંતર અને વિસ્થાપન

મુદ્દો	અંતર (Distance)	વિસ્થાપન (Displacement)
માર્ગ	સંપૂર્ણ માર્ગ	સૌથી ટૂંકું અંતર
દિશા	નથી	છે
રાશિ	અદિશ (Scalar)	સદિશ (Vector)

📌 Exam Trick:
👉 વિસ્થાપન ક્યારેય અંતર કરતાં વધારે નથી

4️⃣ ઝડપ, વેગ અને પ્રવેગ

ઝડપ (Speed)

👉 એકમ સમયમાં કાપેલું અંતર
📌 સૂત્ર:
ઝડપ = અંતર / સમય
📏 એકમ: m/s, km/h

વેગ (Velocity)

👉 દિશા સાથેની ઝડપ
📌 સૂત્ર:
વેગ = વિસ્થાપન / સમય

પ્રવેગ (Acceleration)

👉 વેગમાં થતો ફેરફાર
📌 સૂત્ર:
પ્રવેગ = (અંતિમ વેગ – પ્રારંભિક વેગ) / સમય
📏 એકમ: m/s²

📌 Negative Acceleration = Retardation (મંદન)

5️⃣ સમવેગ અને અસમાન વેગ

✔️ સમવેગ: સમાન સમયમાં સમાન અંતર
✔️ અસમાન વેગ: સમાન સમયમાં અસમાન અંતર

6️⃣ ગતિના ત્રણ નિયમ (Newton’s Laws of Motion)

1️⃣ પહેલો નિયમ (જડત્વનો નિયમ)

👉 સ્થિર વસ્તુ સ્થિર રહે
👉 ગતિમાન વસ્તુ ગતિમાં રહે
(જ્યાં સુધી બાહ્ય બળ ન લાગુ પડે)

📌 ઉદાહરણ: બસ અચાનક રોકાય તો મુસાફર આગળ પડે

2️⃣ બીજો નિયમ

👉 બળ = દ્રવ્યમાન × પ્રવેગ
📌 સૂત્ર:
F = m × a

📌 ભારે વસ્તુ ખસેડવા વધુ બળ જોઈએ

3️⃣ ત્રીજો નિયમ

👉 દરેક ક્રિયા માટે સમાન અને વિપરીત પ્રતિક્રિયા હોય છે

📌 ઉદાહરણ:
✔️ ગનમાંથી ગોળી બહાર → ગન પાછળ જાય
✔️ ચાલતા સમયે જમીનને ધક્કો → આપણે આગળ જઈએ

7️⃣ બળ (Force)

બળ શું છે?

👉 જે વસ્તુની ગતિ, દિશા અથવા આકાર બદલે તે બળ

8️⃣ બળના પ્રકાર

(1) સંપર્ક બળ

✔️ ઘર્ષણ બળ
✔️ પેશી બળ

(2) અસંપર્ક બળ

✔️ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ
✔️ ચુંબકીય બળ
✔️ વિદ્યુત બળ

📌 Exam Favorite:
👉 ગુરુત્વાકર્ષણ બળ શોધનાર: Newton

9️⃣ ઘર્ષણ બળ (Friction)

👉 ગતિનો વિરોધ કરતું બળ

✔️ ફાયદા:

ચાલવામાં મદદ
બ્રેક કામ કરે

❌ નુકસાન:

ઊર્જા નુકસાન
ગરમી ઉત્પન્ન

📌 ઘર્ષણ ઘટાડવા:
✔️ તેલ, ગ્રીસ
✔️ વ્હીલ્સ

🔟 ગુરુત્વાકર્ષણ

👉 પૃથ્વી દરેક વસ્તુને પોતાની તરફ ખેંચે

📌 ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ (g):
9.8 m/s²

📌 વજન = દ્રવ્યમાન × g

1️⃣1️⃣ દ્રવ્યમાન અને વજન

મુદ્દો	દ્રવ્યમાન	વજન
બદલાય?	નહીં	હા
એકમ	kg	Newton
આધાર	પદાર્થ	ગુરુત્વ

1️⃣2️⃣ RRB NTPC Exam Important One-Liners

✔️ વેગ સદિશ રાશિ છે
✔️ ઝડપ અદિશ રાશિ છે
✔️ બળનું SI એકમ Newton
✔️ ઘર્ષણ હંમેશા ગતિનો વિરોધ કરે
✔️ g નું મૂલ્ય ચંદ્ર પર ઓછું હોય છે
✔️ વિસ્થાપન શૂન્ય પણ હોઈ શકે

🔥 ગતિ અને બળ – One-Liner QNA (RRB NTPC)

🟢 ગતિ (Motion)

Q1. ગતિ કોને કહેવાય?
👉 સમય સાથે સ્થાનમાં ફેરફાર થવો

Q2. સ્થિર વસ્તુ માટે વિસ્થાપન કેટલું હોય?
👉 શૂન્ય

Q3. ગતિના મુખ્ય કેટલા પ્રકાર છે?
👉 ત્રણ

Q4. સીધી રેખામાં થતી ગતિને શું કહે છે?
👉 રેખીય ગતિ

Q5. ઘડિયાળની સેકન્ડ સોય કઈ ગતિ કરે છે?
👉 વર્તુળ ગતિ

Q6. ઝૂલું કઈ ગતિ કરે છે?
👉 દોલન ગતિ

Q7. અંતર કઈ રાશિ છે?
👉 અદિશ (Scalar)

Q8. વિસ્થાપન કઈ રાશિ છે?
👉 સદિશ (Vector)

Q9. વિસ્થાપન હંમેશા અંતર કરતાં _____ હોય છે
👉 ઓછું અથવા બરાબર

Q10. એક રાઉન્ડ પૂરો કરી શરૂઆતના બિંદુએ પહોંચીએ તો વિસ્થાપન?
👉 શૂન્ય

🟢 ઝડપ, વેગ, પ્રવેગ

Q11. ઝડપનું સૂત્ર શું છે?
👉 અંતર / સમય

Q12. ઝડપનું SI એકમ શું છે?
👉 m/s

Q13. વેગ એટલે શું?
👉 દિશા સાથેની ઝડપ

Q14. વેગ કઈ રાશિ છે?
👉 સદિશ

Q15. પ્રવેગ શું દર્શાવે છે?
👉 વેગમાં ફેરફાર

Q16. પ્રવેગનું SI એકમ?
👉 m/s²

Q17. મંદન એટલે શું?
👉 નકારાત્મક પ્રવેગ

Q18. સમવેગ ગતિમાં પ્રવેગ કેટલું?
👉 શૂન્ય

Q19. સમાન સમયમાં સમાન અંતર કઈ ગતિ?
👉 સમવેગ

Q20. સમાન સમયમાં અસમાન અંતર કઈ ગતિ?
👉 અસમાન વેગ

🟢 ન્યુટનના ગતિના નિયમો

Q21. ગતિના નિયમો કોણે આપ્યા?
👉 ન્યુટન

Q22. જડત્વનો નિયમ કયો છે?
👉 પહેલો નિયમ

Q23. F = m × a કયો નિયમ?
👉 બીજો નિયમ

Q24. દરેક ક્રિયા માટે સમાન અને વિપરીત પ્રતિક્રિયા?
👉 ત્રીજો નિયમ

Q25. બસ અચાનક અટકતાં મુસાફર આગળ પડે — કયો નિયમ?
👉 પહેલો નિયમ

Q26. ગન ફાયર કરતાં ગન પાછળ જાય — કયો નિયમ?
👉 ત્રીજો નિયમ

Q27. ભારે વસ્તુ ખસેડવા વધુ બળ જોઈએ — કયો નિયમ?
👉 બીજો નિયમ

🟢 બળ (Force)

Q28. બળ શું બદલી શકે છે?
👉 ગતિ, દિશા અથવા આકાર

Q29. બળનું SI એકમ શું છે?
👉 ન્યુટન

Q30. બળ કઈ રાશિ છે?
👉 સદિશ

Q31. સંપર્ક બળનું ઉદાહરણ આપો
👉 ઘર્ષણ બળ

Q32. અસંપર્ક બળનું ઉદાહરણ આપો
👉 ગુરુત્વાકર્ષણ બળ

Q33. પેશી બળ કયો બળ છે?
👉 સંપર્ક બળ

🟢 ઘર્ષણ બળ

Q34. ઘર્ષણ બળ શું કરે છે?
👉 ગતિનો વિરોધ

Q35. ઘર્ષણ હંમેશા કઈ દિશામાં હોય?
👉 ગતિની વિરુદ્ધ

Q36. ચાલવામાં મદદ કરતું બળ?
👉 ઘર્ષણ

Q37. ઘર્ષણથી શું ઉત્પન્ન થાય છે?
👉 ગરમી

Q38. ઘર્ષણ ઘટાડવા શું વપરાય?
👉 તેલ / ગ્રીસ

Q39. વ્હીલ્સ શા માટે વપરાય છે?
👉 ઘર્ષણ ઘટાડવા

🟢 ગુરુત્વાકર્ષણ

Q40. પૃથ્વી વસ્તુને પોતાની તરફ ખેંચે તે બળ?
👉 ગુરુત્વાકર્ષણ

Q41. g નું મૂલ્ય કેટલું?
👉 9.8 m/s²

Q42. ચંદ્ર પર g નું મૂલ્ય?
👉 પૃથ્વી કરતાં ઓછું

Q43. ગુરુત્વાકર્ષણ શોધનાર કોણ?
👉 ન્યુટન

🟢 દ્રવ્યમાન અને વજન

Q44. દ્રવ્યમાન ક્યારેય બદલાતું નથી — સાચું કે ખોટું?
👉 સાચું

Q45. વજન શું પર આધારિત છે?
👉 ગુરુત્વાકર્ષણ

Q46. દ્રવ્યમાનનું SI એકમ?
👉 કિલોગ્રામ

Q47. વજનનું SI એકમ?
👉 ન્યુટન

Q48. ચંદ્ર પર વજન શું થાય?
👉 ઘટે

🟢 Exam Trap / High-Probability

Q49. વિસ્થાપન શૂન્ય અને અંતર શૂન્ય નહીં — શક્ય?
👉 હા

Q50. ઝડપ શૂન્ય પણ વેગ શૂન્ય — ફરજિયાત?
👉 હા

Q51. વેગ બદલાય પણ ઝડપ સમાન — શક્ય?
👉 હા (વર્તુળ ગતિ)

Q52. સમવેગ ગતિમાં બળ લાગુ પડે છે?
👉 નહીં

Q53. પ્રવેગ શૂન્ય હોય તો ગતિ શક્ય?
👉 હા

Q54. ગતિ બદલવા માટે શું જરૂરી?
👉 બળ

1. જડત્વના પ્રકાર (Types of Inertia)

ન્યુટનનો પહેલો નિયમ જડત્વ (Inertia) સમજાવે છે, તેના 3 પ્રકાર રેલ્વે પૂછે છે:

સ્થિરતાનું જડત્વ: બસ અચાનક ઉપડે તો મુસાફર પાછળ નમે.
ગતિનું જડત્વ: ચાલતી બસ અચાનક ઉભી રહે તો મુસાફર આગળ નમે.
દિશાનું જડત્વ: કાર વળાંક લે ત્યારે મુસાફર વિરુદ્ધ દિશામાં ફેંકાય.

Shutterstock

2. વેગમાન (Momentum) - Very Important

બીજા નિયમ સાથે જોડાયેલો આ મુદ્દો ખાસ પૂછાય છે:

વેગમાન (p) = દ્રવ્યમાન (m) × વેગ (v)
એકમ: kg·m/s
રેલ્વે ફેવરિટ: ક્રિકેટર કેચ પકડતી વખતે હાથ પાછળ ખેંચે છે જેથી વેગમાન બદલવાનો સમય વધે અને બળ ઘટે.

3. વર્તુળ ગતિમાં બળ

જ્યારે કોઈ વસ્તુ ગોળ ફરે ત્યારે બે બળ કામ કરે છે:

કેન્દ્રગામી બળ (Centripetal Force): કેન્દ્ર તરફ લાગતું બળ. (દા.ત. ગ્રહોની સૂર્ય ફરતે ગતિ).
કેન્દ્રત્યાગી બળ (Centrifugal Force): કેન્દ્રથી બહાર ફેંકતું બળ. (દા.ત. વોશિંગ મશીનનું ડ્રાયર, દૂધમાંથી મલાઈ કાઢવાનું મશીન).