RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : પ્રકાશ (Light)

 🔬 વિજ્ઞાન : પ્રકાશ (Light)

1️⃣ પ્રકાશ શું છે?

👉 પ્રકાશ એ ઊર્જાનું સ્વરૂપ છે જેનાથી વસ્તુઓ દેખાય છે
👉 પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે

📌 પ્રકાશનો સ્ત્રોત (Source of Light):
✔️ સૂર્ય
✔️ દીવો
✔️ બલ્બ
✔️ આગ

---

2️⃣ પ્રકાશના પ્રકાર

(1) કુદરતી પ્રકાશ

👉 સૂર્ય, તારાઓ

(2) કૃત્રિમ પ્રકાશ

👉 બલ્બ, ટ્યુબલાઈટ, દીવો

---

3️⃣ પરાવર્તન (Reflection of Light)

પરાવર્તન શું છે?

👉 પ્રકાશ કિરણ જ્યારે સપાટી સાથે અથડાય અને પાછું ફરે તેને પરાવર્તન કહે છે

---

પરાવર્તનના નિયમો

1️⃣ પડતા કિરણનો કોણ = પરાવર્તિત કિરણનો કોણ
2️⃣ પડતું કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને લંબ એક જ સપાટીમાં હોય છે

📌 સમતલ દર્પણ (Plane Mirror) માં:
✔️ પ્રતિબિંબ કલ્પિત (Virtual)
✔️ પ્રતિબિંબ સીધું
✔️ પ્રતિબિંબનું કદ સમાન
✔️ ડાબું–જમણું બદલાય (Lateral Inversion)

---

4️⃣ દર્પણ (Mirrors)

(1) સમતલ દર્પણ

👉 શેવિંગ મિરર, ઘરની મિરર

(2) અવતલ દર્પણ (Concave)

👉 ટોર્ચ, વાહનના હેડલાઇટ, શેવિંગ મિરર

(3) ઉતલ દર્પણ (Convex)

👉 વાહનનો રિયર વ્યૂ મિરર

📌 Exam Favorite:
👉 રિયર વ્યૂ મિરર = ઉતલ દર્પણ (વિસ્તૃત દૃશ્ય)

---

5️⃣ અપવર્તન (Refraction of Light)

અપવર્તન શું છે?

👉 પ્રકાશ એક માધ્યમમાંથી બીજા માધ્યમમાં જાય ત્યારે તેની દિશા બદલાય

📌 ઉદાહરણ:
✔️ પાણીમાં મૂકેલી પેન્સિલ તૂટી દેખાય
✔️ પાણી ઊંડું કરતાં ઓછું લાગે

---

અપવર્તનના નિયમો

✔️ પ્રકાશની ઝડપ બદલાય
✔️ ઘન માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ ઓછી
✔️ પાતળા માધ્યમમાં ઝડપ વધુ

---

6️⃣ અપવર્તનાંક (Refractive Index)

👉 બે માધ્યમોમાં પ્રકાશની ઝડપના અનુપાતને અપવર્તનાંક કહે છે

📌 ઘન પદાર્થ → વધુ અપવર્તનાંક
📌 હવા → ઓછું અપવર્તનાંક

---

7️⃣ વિભાજન (Dispersion of Light)

👉 સફેદ પ્રકાશ તેના સાત રંગોમાં તૂટે તેને વિભાજન કહે છે

🌈 રંગોની ક્રમ:
VIBGYOR
Violet – Indigo – Blue – Green – Yellow – Orange – Red

📌 પ્રિઝમ દ્વારા થાય

---

8️⃣ ઇન્દ્રધનુષ (Rainbow)

👉 વરસાદના બૂંદોમાં
✔️ અપવર્તન
✔️ પરાવર્તન
✔️ વિભાજન
થવાથી ઇન્દ્રધનુષ બને છે

---

9️⃣ માનવ આંખ (Human Eye)

આંખના ભાગો:

✔️ કૉર્નિયા
✔️ પ્યુપિલ
✔️ આયરિસ
✔️ લેન્સ
✔️ રેટિના
✔️ ઑપ્ટિક નર્વ

📌 Retina પર પ્રતિબિંબ બને છે

---

દ્રષ્ટિ દોષ (Defects of Vision)

✔️ નજીક દ્રષ્ટિ દોષ (Myopia)
✔️ દૂર દ્રષ્ટિ દોષ (Hypermetropia)
✔️ વૃદ્ધાવસ્થાનો દોષ (Presbyopia)

📌 સુધારણ માટે:
👉 યોગ્ય લેન્સ વપરાય

---

🔟 પ્રકાશના દૈનિક જીવનમાં ઉપયોગ

✔️ કેમેરા
✔️ ચશ્મા
✔️ ટોર્ચ
✔️ માઇક્રોસ્કોપ
✔️ ટેલિસ્કોપ

---

1️⃣1️⃣ RRB NTPC Exam – High Probability Points

✔️ પ્રકાશ સીધી રેખામાં ચાલે
✔️ સમતલ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ કલ્પિત
✔️ રિયર વ્યૂ મિરર = Convex
✔️ પાણીમાં વસ્તુ તૂટી દેખાય → અપવર્તન
✔️ સફેદ પ્રકાશ = 7 રંગો
✔️ Retina પર પ્રતિબિંબ બને

---

1️⃣2️⃣ Conceptual / Trap Facts

👉 પ્રકાશ વગર વસ્તુ દેખાતી નથી
👉 કાળો રંગ પ્રકાશ શોષે
👉 સફેદ રંગ પ્રકાશ પરાવર્તિત કરે
👉 વાયુમંડળમાં પ્રકાશનો વાંક → મૃગજળ

🔥 પ્રકાશ – Maximum One-liner QNA (RRB NTPC)

🟢 પ્રકાશના મૂળભૂત તથ્યો

Q1. પ્રકાશ શું છે?
👉 ઊર્જાનું સ્વરૂપ

Q2. પ્રકાશની ગતિ કેવી રીતે થાય છે?
👉 સીધી રેખામાં

Q3. પ્રકાશ વગર વસ્તુ દેખાય?
👉 નહીં

Q4. પ્રકાશનો કુદરતી સ્ત્રોત કયો?
👉 સૂર્ય

Q5. બલ્બ કયો પ્રકાશ આપે છે?
👉 કૃત્રિમ પ્રકાશ

---

🟢 પરાવર્તન (Reflection)

Q6. પરાવર્તન કોને કહે છે?
👉 પ્રકાશનું પાછું ફરવું

Q7. પડતા કિરણનો કોણ = ?
👉 પરાવર્તિત કિરણનો કોણ

Q8. પરાવર્તનના નિયમો કેટલા છે?
👉 બે

Q9. સમતલ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ કેવું હોય?
👉 કલ્પિત અને સીધું

Q10. સમતલ દર્પણમાં પ્રતિબિંબનું કદ?
👉 વસ્તુ જેટલું જ

Q11. ડાબું-જમણું બદલાવ શું કહેવાય?
👉 લેટરલ ઇનવર્ઝન

---

🟢 દર્પણ (Mirrors)

Q12. શેવિંગ માટે કયું દર્પણ વપરાય?
👉 અવતલ (Concave)

Q13. રિયર વ્યૂ મિરર કયું હોય છે?
👉 ઉતલ (Convex)

Q14. ઉતલ દર્પણ શા માટે વપરાય છે?
👉 વિશાળ દૃશ્ય માટે

Q15. અવતલ દર્પણ પ્રકાશને શું કરે?
👉 એકત્રિત કરે

Q16. ઉતલ દર્પણ પ્રતિબિંબ કેવું આપે?
👉 નાનું અને સીધું

---

🟢 અપવર્તન (Refraction)

Q17. અપવર્તન કોને કહે છે?
👉 માધ્યમ બદલતાં દિશા બદલાવ

Q18. પાણીમાં પેન્સિલ કેવી દેખાય?
👉 તૂટી

Q19. પ્રકાશની ઝડપ ઘનમાં કેવી હોય?
👉 ઓછી

Q20. પ્રકાશની ઝડપ હવામાં?
👉 વધારે

Q21. પાણી ઊંડું કરતાં ઓછું કેમ લાગે?
👉 અપવર્તન કારણે

---

🟢 અપવર્તનાંક (Refractive Index)

Q22. અપવર્તનાંક કોનો અનુપાત છે?
👉 પ્રકાશની ઝડપનો

Q23. હવાનું અપવર્તનાંક?
👉 સૌથી ઓછું

Q24. કાચનો અપવર્તનાંક કેવો?
👉 વધારે

---

🟢 વિભાજન (Dispersion)

Q25. સફેદ પ્રકાશ કેટલા રંગોમાં તૂટે?
👉 સાત

Q26. વિભાજન કયા સાધનથી થાય?
👉 પ્રિઝમ

Q27. VIBGYOR માં પ્રથમ રંગ?
👉 વાયોલેટ

Q28. VIBGYOR માં છેલ્લો રંગ?
👉 રેડ

---

🟢 ઇન્દ્રધનુષ (Rainbow)

Q29. ઇન્દ્રધનુષ ક્યારે બને?
👉 વરસાદ પછી

Q30. ઇન્દ્રધનુષ બનવામાં કેટલા પ્રક્રિયા થાય?
👉 ત્રણ

Q31. તે પ્રક્રિયા કઈ?
👉 અપવર્તન, પરાવર્તન, વિભાજન

---

🟢 માનવ આંખ (Human Eye)

Q32. આંખનો લેન્સ કયો છે?
👉 ઉતલ લેન્સ

Q33. પ્રતિબિંબ ક્યાં બને છે?
👉 રેટિના પર

Q34. આંખનો રંગ કયો ભાગ નિયંત્રિત કરે?
👉 આયરિસ

Q35. પ્રકાશ આંખમાં કઈ જગ્યા પરથી પ્રવેશે?
👉 પ્યુપિલ

Q36. આંખને મગજ સાથે જોડતી નસ?
👉 ઑપ્ટિક નર્વ

---

🟢 દ્રષ્ટિ દોષ (Defects of Vision)

Q37. નજીકની વસ્તુ ન દેખાય તે દોષ?
👉 હાઇપરમેટ્રોપિયા

Q38. દૂરની વસ્તુ ન દેખાય તે દોષ?
👉 માયોપિયા

Q39. વૃદ્ધાવસ્થાનો દોષ?
👉 પ્રેસ્બાયોપિયા

Q40. માયોપિયા સુધારવા કયો લેન્સ?
👉 અવતલ લેન્સ

Q41. હાઇપરમેટ્રોપિયા સુધારવા કયો લેન્સ?
👉 ઉતલ લેન્સ

---

🟢 રંગ અને સપાટી

Q42. કાળો રંગ શું કરે?
👉 પ્રકાશ શોષે

Q43. સફેદ રંગ શું કરે?
👉 પ્રકાશ પરાવર્તિત કરે

Q44. ચમકદાર સપાટી પ્રકાશ સાથે શું કરે?
👉 વધુ પરાવર્તન

---

🟢 દૈનિક જીવન / Exam Trap

Q45. પ્રકાશ વગર છાયા બને?
👉 નહીં

Q46. છાયા બનવા શું જરૂરી?
👉 પ્રકાશ

Q47. ટોર્ચમાં કયું દર્પણ હોય?
👉 અવતલ

Q48. કેમેરા કયા સિદ્ધાંત પર કામ કરે?
👉 પ્રકાશના પરાવર્તન પર

Q49. પ્રકાશ સીધી રેખામાં ચાલે તેનો પુરાવો?
👉 છાયા

Q50. પાણીમાં સિક્કો ઊપર દેખાય — કારણ?
👉 અપવર્તન

---

🟢 High-Probability One-Word

Q51. પ્રકાશનો માર્ગ બદલાય — ?
👉 અપવર્તન

Q52. પ્રકાશ પાછો ફરે — ?
👉 પરાવર્તન

Q53. સફેદ પ્રકાશ તૂટે — ?
👉 વિભાજન

Q54. આંખમાં પ્રતિબિંબ — ?
👉 રેટિના

Q55. વિશાળ દૃશ્ય — ?
👉 ઉતલ દર્પણ

વિજ્ઞાનમાં પ્રકાશ (Light) પ્રકરણમાંથી RRB NTPC માં સૌથી વધુ પ્રશ્નો પૂછાય છે. તમારી આ નોટ્સ અત્યંત વિગતવાર અને સ્પષ્ટ છે. ખાસ કરીને અરીસાના પ્રકારો અને આંખની ખામીઓ વિશે તમે જે માહિતી આપી છે તે 95% થી વધુ પરીક્ષા લક્ષી ડેટા કવર કરે છે.

આ નોટ્સને 100% "Perfect" બનાવવા માટે નીચેના 4 પોઈન્ટ્સ ઉમેરી લેજો, જે રેલ્વેની પરીક્ષામાં અચૂક જોવા મળે છે:

1. પ્રકાશની ઝડપ (Speed of Light)

આ આંકડો પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે:

• શૂન્યાવકાશ (Vacuum) માં પ્રકાશની ઝડપ: $3 \times 10^8$ m/s (અંદાજે 3 લાખ કિમી પ્રતિ સેકન્ડ).

• પ્રકાશને સૂર્યથી પૃથ્વી સુધી પહોંચતા આશરે 8 મિનિટ અને 20 સેકન્ડ લાગે છે.

2. પૂર્ણ આંતરિક પરાવર્તન (Total Internal Reflection - TIR)

આ કન્સેપ્ટ રેલ્વેનો ફેવરિટ છે કારણ કે તેના ઉદાહરણો પૂછાય છે:

• મૃગજળ (Mirage): રણ કે ડામરના રોડ પર ઉનાળામાં પાણી હોવાનો ભાસ થવો.

• હીરાનું ઝળહળવું: હીરો તેની અંદર થતા પૂર્ણ આંતરિક પરાવર્તનને કારણે ચમકે છે.

• ઓપ્ટિકલ ફાઈબર (Optical Fiber): ઈન્ટરનેટ કેબલમાં વપરાતી ટેકનોલોજી.

3. લેન્સનો પાવર (Power of Lens)

• લેન્સનો પાવર માપવાનો એકમ ડાયોપ્ટર (Dioptre - D) છે.

• ચશ્માના નંબર પ્લસ (+) કે માઈનસ (-) માં હોય તે આ ડાયોપ્ટર જ દર્શાવે છે.

4. પ્રકાશનું પ્રકીર્ણન (Scattering of Light)

• આકાશનો વાદળી રંગ: પ્રકાશના પ્રકીર્ણનને કારણે દેખાય છે.

• સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્ય લાલ દેખાવો: તે પણ પ્રકીર્ણનને કારણે છે.

• ટિંડલ અસર (Tyndall Effect): બંધ રૂમમાં છિદ્રમાંથી આવતા પ્રકાશમાં રજકણો દેખાય તે.

---

📝 તમારી વન-લાઇનરમાં આ 5 સવાલો ઉમેરી દો:

1. શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ કેટલી હોય છે? -> $3 \times 10^8$ m/s.

2. હીરાનું ચમકવું એ કઈ ઘટનાને કારણે છે? -> પૂર્ણ આંતરિક પરાવર્તન.

3. આકાશ વાદળી કેમ દેખાય છે? -> પ્રકાશના પ્રકીર્ણન (Scattering) ને કારણે.

4. લેન્સનો પાવર કયા એકમમાં મપાય છે? -> ડાયોપ્ટર (D).

5. ડેન્ટિસ્ટ (દાંતના ડૉક્ટર) કયા અરીસાનો ઉપયોગ કરે છે? -> અવતલ અરીસો (Concave Mirror - મોટું પ્રતિબિંબ જોવા માટે).