RRB NTPC - 🔬 વિજ્ઞાન : માનવ શરીર (Human Body)

 

1️⃣ માનવ શરીર – મૂળભૂત જાણકારી

• માનવ શરીર = વિવિધ અંગો + અંગ પ્રણાલીઓનું સંકલન

• દરેક અંગ પ્રણાલીનો નિશ્ચિત કાર્ય હોય છે

• કુલ મુખ્ય અંગ પ્રણાલીઓ: 10

---

2️⃣ પાચન પ્રણાલી (Digestive System)

👉 ખોરાકને પચાવી ઊર્જા આપે

મુખ્ય અંગો

• મોઢું → અન્નનળી → જઠર → નાની આંતરડી → મોટી આંતરડી

મહત્વના તથ્યો

• પાચન પ્રક્રિયા મોઢામાં શરૂ થાય છે

• લાળમાં રહેલું એન્ઝાઇમ → Ptyalin

• પોષક તત્વોનું શોષણ → નાની આંતરડી

• પાણીનું શોષણ → મોટી આંતરડી

---

3️⃣ શ્વસન પ્રણાલી (Respiratory System)

👉 ઓક્સિજન લેવો અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડવો

મુખ્ય અંગો

• નાક → શ્વાસનળી → ફેફસા

મહત્વના તથ્યો

• ગેસ વિનિમય → Alveoli

• શ્વસનમાં મદદરૂપ પેશી → Diaphragm

• શ્વસન પ્રક્રિયામાં ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે

---

4️⃣ રક્ત સંચાર પ્રણાલી (Circulatory System)

👉 શરીરમાં રક્ત, ઓક્સિજન અને પોષક તત્વ વહન

મુખ્ય અંગો

• હૃદય

• રક્ત

• રક્તવાહિનીઓ (ધમની, શિરા)

મહત્વના તથ્યો

• માનવ હૃદયમાં 4 ખંડ હોય છે

• શુદ્ધ રક્ત વહન કરે → ધમની

• અશુદ્ધ રક્ત વહન કરે → શિરા

• હૃદય ધબકારા ≈ 72 પ્રતિ મિનિટ

---

5️⃣ નિસ્સ્રાવ પ્રણાલી (Excretory System)

👉 બિનજરૂરી પદાર્થ દૂર કરે

મુખ્ય અંગો

• કિડની

• યુરેટર

• મૂત્રાશય

મહત્વના તથ્યો

• રક્ત શુદ્ધિકરણ → કિડની

• કિડનીની કાર્યાત્મક એકમ → Nephron

• મૂત્રમાં મુખ્યત્વે → યુરિયા

---

6️⃣ નર્વસ પ્રણાલી (Nervous System)

👉 શરીરની તમામ ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ

ભાગો

• મગજ

• રીઢ

• નસો

મહત્વના તથ્યો

• વિચાર શક્તિનું કેન્દ્ર → મગજ

• પ્રતિબિંબ ક્રિયા (Reflex action) → રીઢ

• નસોના કોષ → Neuron

---

7️⃣ એન્ડોક્રાઇન પ્રણાલી (Hormonal System)

👉 હોર્મોન દ્વારા નિયંત્રણ

મહત્વની ગ્રંથિઓ

• Pituitary → Master gland

• Thyroid → Metabolism

• Pancreas → Insulin

• Adrenal → Emergency hormone

---

8️⃣ કંકાલ પ્રણાલી (Skeletal System)

👉 શરીરને આકાર અને આધાર આપે

મહત્વના તથ્યો

• માનવ શરીરમાં હાડકાં = 206

• સૌથી લાંબું હાડકું → Femur

• સૌથી નાનું હાડકું → Stapes (કાનમાં)

• રક્તકણો બને → Bone marrow

---

9️⃣ પેશી પ્રણાલી (Muscular System)

👉 ગતિમાં મદદ કરે

પેશીના પ્રકાર

• ઇચ્છાસ્પદ (Voluntary)

• અનિચ્છાસ્પદ (Involuntary)

• હૃદય પેશી (Cardiac)

---

🔟 પ્રજનન પ્રણાલી (Reproductive System)

👉 સંતાન ઉત્પન્ન

• પુરુષ પ્રજનન અંગ

• સ્ત્રી પ્રજનન અંગ

📌 સ્ત્રીઓમાં:

• અંડાશય → Hormone + Ovum

📌 પુરુષોમાં:

• વીર્ય ઉત્પન્ન → Testes

---

1️⃣1️⃣ ઇન્દ્રિય અંગો (Sense Organs)

• આંખ → જોવું

• કાન → સાંભળવું

• નાક → સુગંધ

• જીભ → સ્વાદ

• ચામડી → સ્પર્શ

---

1️⃣2️⃣ રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી (Immune System)

👉 શરીરને રોગોથી બચાવે

• White Blood Cells (WBC)

• Antibodies

---

🔹 RRB NTPC માટે SUPER IMPORTANT One-liners

• પાચન મોઢામાં શરૂ થાય છે

• Ptyalin = લાળ એન્ઝાઇમ

• ગેસ વિનિમય = Alveoli

• હૃદયમાં 4 ખંડ

• હૃદય ધબકારા = 72/min

• Nephron = કિડની એકમ

• Brain = Control centre

• Master gland = Pituitary

• કુલ હાડકાં = 206

• Femur = સૌથી લાંબું હાડકું

 સામાન્ય માહિતી

1. માનવ શરીર કેટલાં અંગ પ્રણાલીઓથી બનેલું છે? → 10

2. માનવ શરીરનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર શું છે? → મગજ

3. શરીરમાં ઊર્જા ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા શું કહેવાય? → શ્વસન

---

🔹 પાચન પ્રણાલી (Digestive System)

4. પાચન પ્રક્રિયા ક્યાંથી શરૂ થાય છે? → મોઢું

5. લાળમાં કયો એન્ઝાઇમ હોય છે? → Ptyalin

6. ખોરાક અન્નનળીમાં કેવી રીતે જાય છે? → Peristalsis

7. પ્રોટીનનું પાચન ક્યાં શરૂ થાય છે? → જઠર

8. પોષક તત્વોનું શોષણ ક્યાં થાય છે? → નાની આંતરડી

9. પાણીનું શોષણ ક્યાં થાય છે? → મોટી આંતરડી

10. જઠર રસમાં મુખ્ય એસિડ કયો? → Hydrochloric Acid

---

🔹 શ્વસન પ્રણાલી (Respiratory System)

11. ગેસ વિનિમય ક્યાં થાય છે? → Alveoli

12. શ્વસન માટે જરૂરી ગેસ કયો? → Oxygen

13. શ્વાસ લેતા કયો પેશી કામ કરે છે? → Diaphragm

14. શ્વસન દ્વારા કયો ગેસ બહાર જાય છે? → Carbon dioxide

15. ફેફસામાં કેટલા ભાગ હોય છે? → 2

---

🔹 રક્ત સંચાર પ્રણાલી (Circulatory System)

16. માનવ હૃદયમાં કેટલા ખંડ હોય છે? → 4

17. હૃદયનું સરેરાશ ધબકારું કેટલું? → 72 પ્રતિ મિનિટ

18. શુદ્ધ રક્ત કઈ નળી વહન કરે છે? → ધમની

19. અશુદ્ધ રક્ત કઈ નળી વહન કરે છે? → શિરા

20. રક્તનો લાલ રંગ કયા કારણે છે? → હિમોગ્લોબિન

21. ઓક્સિજન વહન કોણ કરે છે? → RBC

---

🔹 નિસ્સ્રાવ પ્રણાલી (Excretory System)

22. કિડનીનું મુખ્ય કાર્ય શું? → રક્ત શુદ્ધિકરણ

23. કિડનીની કાર્યાત્મક એકમ શું છે? → Nephron

24. મૂત્રમાં મુખ્ય નાઇટ્રોજનયુક્ત પદાર્થ? → યુરિયા

25. મૂત્ર કયા અંગમાં સંગ્રહાય છે? → મૂત્રાશય

26. યુરેટરનું કાર્ય શું? → મૂત્ર લઈ જવું

---

🔹 નર્વસ પ્રણાલી (Nervous System)

27. નર્વસ સિસ્ટમના મુખ્ય ભાગ કેટલા? → 3

28. પ્રતિબિંબ ક્રિયાનો કેન્દ્ર કયો? → રીઢ

29. નસોના કોષને શું કહે છે? → Neuron

30. વિચાર શક્તિનું કેન્દ્ર? → મગજ

---

🔹 એન્ડોક્રાઇન (Hormonal) પ્રણાલી

31. Master gland કઈ છે? → Pituitary

32. Metabolism નિયંત્રિત કરતું હોર્મોન? → Thyroxine

33. Insulin કઈ ગ્રંથિ સ્રાવ કરે છે? → Pancreas

34. Emergency hormone કયું? → Adrenaline

35. Growth hormone ક્યાંથી સ્રાવ થાય છે? → Pituitary

---

🔹 કંકાલ પ્રણાલી (Skeletal System)

36. માનવ શરીરમાં કુલ હાડકાં કેટલા? → 206

37. સૌથી લાંબું હાડકું કયું? → Femur

38. સૌથી નાનું હાડકું કયું? → Stapes

39. રક્તકણો ક્યાં બને છે? → Bone marrow

40. ખોપરીમાં કેટલા હાડકાં હોય છે? → 22

---

🔹 પેશી પ્રણાલી (Muscular System)

41. પેશીના પ્રકાર કેટલા? → 3

42. ઇચ્છાસ્પદ પેશી કઈ? → Skeletal

43. અનિચ્છાસ્પદ પેશી કઈ? → Smooth

44. હૃદયમાં કઈ પેશી હોય છે? → Cardiac

---

🔹 પ્રજનન પ્રણાલી

45. સ્ત્રીઓમાં Ovum ક્યાં બને છે? → અંડાશય

46. પુરુષોમાં Sperm ક્યાં બને છે? → Testes

47. Testosterone હોર્મોન કોનું? → પુરુષ

48. Estrogen હોર્મોન કોનું? → સ્ત્રી

---

🔹 ઇન્દ્રિય અંગો (Sense Organs)

49. જોવાનું અંગ કયું? → આંખ

50. સાંભળવાનું અંગ કયું? → કાન

51. સુગંધ ઓળખવાનું અંગ? → નાક

52. સ્વાદ ઓળખવાનું અંગ? → જીભ

53. સ્પર્શનું અંગ? → ચામડી

---

🔹 રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી

54. રોગપ્રતિકારક કોષ કયા? → WBC

55. Antibodies કોના દ્વારા બને છે? → WBC

56. રોગ સામે લડવાનું કાર્ય કોણ કરે છે? → Immune system

---

🔹 SUPER Rapid One-liners (Exam Favorite)

57. Ptyalin = લાળ એન્ઝાઇમ

58. Alveoli = ગેસ વિનિમય

59. Nephron = કિડની એકમ

60. Pituitary = Master gland

61. Femur = સૌથી લાંબું હાડકું

62. Stapes = સૌથી નાનું હાડકું

63. Insulin = બ્લડ શુગર નિયંત્રણ

64. RBC = ઓક્સિજન વહન

65. WBC = રોગપ્રતિકાર

66. HCl = જઠર એસિડ

67. Brain = Control centre

68. Diaphragm = શ્વસન પેશી

69. Bone marrow = રક્તકણ ઉત્પાદન

70. Heartbeat = 72/min

---

🔹 Ultra Short Facts

71. Human body = Living machine

72. Skeleton = Body framework

73. Muscles = Movement

74. Blood = Liquid tissue

75. Urine = Waste fluid

76. Oxygen = Life gas

77. CO₂ = Waste gas

78. Reflex = Quick response

79. Hormones = Chemical messengers

80. Sense organs = Information receivers