RRB NTPC - વસ્તી અને જનસંખ્યા - Bhugol

 👥 વસ્તી અને જનસંખ્યા (Population of India)

🔷 વસ્તી શું છે?

👉 કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર/દેશમાં રહેતા લોકોની કુલ સંખ્યાને વસ્તી (Population) કહે છે.

---

🔷 જનસંખ્યા એટલે શું?

👉 કોઈ દેશની વસ્તી સંબંધિત આંકડાઓના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસને જનસંખ્યા (Demography) કહે છે.

📌 Exam Line:
👉 Population study = Demography

---

🔷 ભારતમાં જનગણના (Census)

• ભારતમાં જનગણના દર 10 વર્ષે થાય છે

• પ્રથમ જનગણના: 1872

• પ્રથમ સંપૂર્ણ જનગણના: 1881

• છેલ્લી જનગણના: 2011

📌 Exam Point:
👉 ભારતમાં જનગણના કરાવવાની જવાબદારી = Registrar General of India

---

🔷 ભારતની વસ્તી – મુખ્ય તથ્યો

• વિશ્વમાં વસ્તી ક્રમ: ભારત – પ્રથમ સ્થાન

• સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય: ઉત્તર પ્રદેશ

• સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય: સિક્કિમ

---

🔷 વસ્તી વૃદ્ધિ (Population Growth)

શું છે?

👉 ચોક્કસ સમયગાળામાં વસ્તીમાં થતો વધારો

પ્રકાર

• કુદરતી વૃદ્ધિ = જન્મદર – મૃત્યુદર

• વાસ્તવિક વૃદ્ધિ = જન્મ + સ્થળાંતર – મૃત્યુ

📌 Exam Point:
👉 ભારતમાં વસ્તી વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ = ઉચ્ચ જન્મદર

---

🔷 વસ્તી ઘનતા (Population Density)

👉 પ્રતિ ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં રહેનારા લોકોની સંખ્યા

📌 સૂત્ર:
👉 વસ્તી ÷ ક્ષેત્રફળ = વસ્તી ઘનતા

• સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા ધરાવતું રાજ્ય: બિહાર

• સૌથી ઓછી વસ્તી ઘનતા: અરુણાચલ પ્રદેશ

---

🔷 જન્મદર અને મૃત્યુદર

• જન્મદર = દર 1000 લોકો પાછળ જન્મ

• મૃત્યુદર = દર 1000 લોકો પાછળ મૃત્યુ

📌 Exam Line:
👉 જન્મદર વધારે → વસ્તી વૃદ્ધિ વધારે

---

🔷 લિંગાનુપાત (Sex Ratio)

👉 દર 1000 પુરુષો સામે સ્ત્રીઓની સંખ્યા

• ભારત (2011): 943

• સૌથી વધુ લિંગાનુપાત: કેરળ

• સૌથી ઓછો લિંગાનુપાત: હરિયાણા

---

🔷 સાક્ષરતા દર (Literacy Rate)

👉 વાંચી-લખી શકતા લોકોનું પ્રમાણ

• ભારત (2011): 74%

• સૌથી વધુ સાક્ષરતા: કેરળ

• સૌથી ઓછી સાક્ષરતા: બિહાર

---

🔷 ગ્રામિણ અને શહેરી વસ્તી

• ગ્રામિણ વસ્તી: આશરે 65%

• શહેરી વસ્તી: આશરે 35%

📌 Exam Point:
👉 ભારત ગ્રામિણ વસ્તી પ્રધાન દેશ છે.

---

🔷 સ્થળાંતર (Migration)

👉 લોકોનું એક સ્થળથી બીજા સ્થળે જવું

પ્રકાર

• આંતરિક સ્થળાંતર (દેશની અંદર)

• આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર (દેશ બહાર)

📌 Exam Point:
👉 સ્થળાંતરનું મુખ્ય કારણ = રોજગાર

---

🔷 વસ્તી વિતરણને અસર કરતા પરિબળો

• હવામાન

• જમીનની ઉર્વરતા

• પાણી ઉપલબ્ધતા

• ઉદ્યોગ અને રોજગાર

• પરિવહન

---

🔷 વસ્તી સંબંધિત સમસ્યાઓ

• બેરોજગારી

• ગરીબી

• રહેઠાણ સમસ્યા

• પ્રદૂષણ

📌 Exam Line:
👉 વધુ વસ્તી = વિકાસમાં અવરોધ

---

🔷 વસ્તી નિયંત્રણ ઉપાયો

• પરિવાર નિયોજન

• શિક્ષણ

• આરોગ્ય સેવાઓ

• લગ્નની કાયદેસર ઉંમર

---

🔴 RRB NTPC માટે Very Important Points

• Demography = વસ્તી અભ્યાસ

• Census = દર 10 વર્ષે

• Population Density = વસ્તી ÷ ક્ષેત્રફળ

• Sex Ratio = 1000 પુરુષો સામે સ્ત્રીઓ

• Kerala = સૌથી વધુ સાક્ષરતા

👥 વસ્તી અને જનસંખ્યા – One-liner QNA

🔹 મૂળભૂત સંકલ્પનાઓ

1️⃣ વસ્તી શું છે?
👉 કોઈ વિસ્તાર/દેશમાં રહેતા લોકોની કુલ સંખ્યા

2️⃣ જનસંખ્યા (Demography) એટલે શું?
👉 વસ્તી સંબંધિત આંકડાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ

3️⃣ જનસંખ્યા શબ્દ કોના માટે વપરાય છે?
👉 Population Study માટે

4️⃣ ભારત વિશ્વમાં વસ્તી ક્રમમાં કયા સ્થાને છે?
👉 પ્રથમ સ્થાને

5️⃣ વસ્તી વિષય કયા વિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલો છે?
👉 ભૂગોળ અને સમાજશાસ્ત્ર

---

📊 જનગણના (Census)

6️⃣ ભારતમાં જનગણના કેટલા વર્ષે થાય છે?
👉 દર 10 વર્ષે

7️⃣ ભારતમાં પ્રથમ જનગણના ક્યારે થઈ?
👉 1872

8️⃣ પ્રથમ સંપૂર્ણ જનગણના ક્યારે થઈ?
👉 1881

9️⃣ ભારતમાં છેલ્લી જનગણના ક્યારે થઈ?
👉 2011

🔟 જનગણના કરાવતી સંસ્થા કઈ છે?
👉 Registrar General of India

---

👨‍👩‍👧‍👦 વસ્તી વૃદ્ધિ

1️⃣1️⃣ વસ્તી વૃદ્ધિ એટલે શું?
👉 સમય સાથે વસ્તીમાં થતો વધારો

1️⃣2️⃣ વસ્તી વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ શું છે?
👉 ઊંચો જન્મદર

1️⃣3️⃣ કુદરતી વસ્તી વૃદ્ધિ કેવી રીતે ગણાય?
👉 જન્મદર – મૃત્યુદર

1️⃣4️⃣ સ્થળાંતર વસ્તી વૃદ્ધિને અસર કરે છે કે નહીં?
👉 હા

---

📐 વસ્તી ઘનતા

1️⃣5️⃣ વસ્તી ઘનતા એટલે શું?
👉 પ્રતિ ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં વસ્તી

1️⃣6️⃣ વસ્તી ઘનતાનું સૂત્ર શું છે?
👉 વસ્તી ÷ ક્ષેત્રફળ

1️⃣7️⃣ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 ઉત્તર પ્રદેશ

1️⃣8️⃣ સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 સિક્કિમ

1️⃣9️⃣ સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 બિહાર

2️⃣0️⃣ સૌથી ઓછી વસ્તી ઘનતા ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 અરુણાચલ પ્રદેશ

---

👶 જન્મદર અને મૃત્યુદર

2️⃣1️⃣ જન્મદર એટલે શું?
👉 પ્રતિ 1000 લોકો પાછળ જન્મની સંખ્યા

2️⃣2️⃣ મૃત્યુદર એટલે શું?
👉 પ્રતિ 1000 લોકો પાછળ મૃત્યુની સંખ્યા

2️⃣3️⃣ જન્મદર વધારે હોય તો શું થાય?
👉 વસ્તી વધે

2️⃣4️⃣ મૃત્યુદર ઓછો થવાથી શું થાય?
👉 વસ્તી વૃદ્ધિ વધે

---

⚖️ લિંગાનુપાત (Sex Ratio)

2️⃣5️⃣ લિંગાનુપાત એટલે શું?
👉 1000 પુરુષો સામે સ્ત્રીઓની સંખ્યા

2️⃣6️⃣ ભારતનો લિંગાનુપાત (2011) કેટલો છે?
👉 943

2️⃣7️⃣ સૌથી વધુ લિંગાનુપાત ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 કેરળ

2️⃣8️⃣ સૌથી ઓછો લિંગાનુપાત ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 હરિયાણા

---

📚 સાક્ષરતા

2️⃣9️⃣ સાક્ષરતા એટલે શું?
👉 વાંચી-લખી શકવાની ક્ષમતા

3️⃣0️⃣ ભારતનો સાક્ષરતા દર (2011) કેટલો છે?
👉 લગભગ 74%

3️⃣1️⃣ સૌથી વધુ સાક્ષરતા ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 કેરળ

3️⃣2️⃣ સૌથી ઓછી સાક્ષરતા ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
👉 બિહાર

---

🏘️ ગ્રામિણ અને શહેરી વસ્તી

3️⃣3️⃣ ભારતમાં ગ્રામિણ વસ્તી આશરે કેટલા ટકા છે?
👉 લગભગ 65%

3️⃣4️⃣ ભારતમાં શહેરી વસ્તી આશરે કેટલા ટકા છે?
👉 લગભગ 35%

3️⃣5️⃣ ભારત કયા પ્રકારનો દેશ છે?
👉 ગ્રામિણ વસ્તી પ્રધાન

---

🚶‍♂️ સ્થળાંતર (Migration)

3️⃣6️⃣ સ્થળાંતર એટલે શું?
👉 લોકોનું એક સ્થળથી બીજા સ્થળે જવું

3️⃣7️⃣ સ્થળાંતરના કેટલા મુખ્ય પ્રકાર છે?
👉 2

3️⃣8️⃣ આંતરિક સ્થળાંતર એટલે શું?
👉 દેશની અંદર સ્થળાંતર

3️⃣9️⃣ સ્થળાંતરનું મુખ્ય કારણ શું છે?
👉 રોજગાર

---

⚠️ વસ્તી સંબંધિત સમસ્યાઓ

4️⃣0️⃣ વધુ વસ્તીથી કઈ સમસ્યા ઊભી થાય છે?
👉 બેરોજગારી

4️⃣1️⃣ વધુ વસ્તી વિકાસ માટે શું છે?
👉 અવરોધ

4️⃣2️⃣ વસ્તી વધવાથી પર્યાવરણ પર શું અસર પડે છે?
👉 પ્રદૂષણ વધે

---

🛑 વસ્તી નિયંત્રણ

4️⃣3️⃣ વસ્તી નિયંત્રણનો મુખ્ય ઉપાય કયો છે?
👉 પરિવાર નિયોજન

1. વસ્તી વિભાજક વર્ષ (The Great Divide)

આ પ્રશ્ન રેલ્વેનો સૌથી ફેવરિટ છે:

• વર્ષ 1921: આ વર્ષને ભારતની વસ્તીનો "મહાન વિભાજક વર્ષ" (The Great Divide) કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ એકમાત્ર એવું વર્ષ હતું જ્યારે ભારતની વસ્તીમાં વધારો થવાને બદલે ઘટાડો થયો હતો.

2. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) ના આંકડા

રાજ્યોની સાથે UTs ના ડેટા પણ પૂછાય છે:

• સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો UT: દિલ્હી.

• સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો UT: લક્ષદ્વીપ.

• સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા ધરાવતો UT: દિલ્હી.

• સૌથી વધુ લિંગાનુપાત ધરાવતો UT: પુડુચેરી.

3. 2011 જનગણનાનું સૂત્ર (Motto)

• સૂત્ર: "Our Census, Our Future" (અમારી જનગણના, અમારું ભવિષ્ય).

• ક્રમ: આ ભારતની 15મી જનગણના હતી (અને આઝાદી પછીની 7મી).

4. શિશુ લિંગાનુપાત (Child Sex Ratio)

• 0 થી 6 વર્ષના બાળકોમાં લિંગાનુપાત ભારતનો 919 હતો (જે સામાન્ય લિંગાનુપાત 943 કરતા ઓછો છે).

---

📝 તમારી વન-લાઇનરમાં આ 5 સવાલો ઉમેરી દો:

1. ભારતની વસ્તીનો "મહાન વિભાજક વર્ષ" કયું છે? -> 1921.

2. 2011 ની જનગણના મુજબ ભારતની કુલ વસ્તી કેટલી હતી? -> આશરે 121 કરોડ.

3. સૌથી ઓછી સાક્ષરતા ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કયો છે? -> દાદરા અને નગર હવેલી.

4. ભારતના કયા રાજ્યમાં લિંગાનુપાત સૌથી ઓછો (879) છે? -> હરિયાણા.

5. જનગણના કયા મંત્રાલય હેઠળ આવે છે? -> ગૃહ મંત્રાલય (Ministry of Home Affairs).