GS 4 - Ethics - PYQ 2025

Section ''B'' Que. 7

विजय पिछले 2 वर्षो से देश के पहाड़ी उत्तरी राज्य के सुदूर जिले के डिप्टी कमिश्नर थे।  अगस्त महीने में पुरे राज्य में भरी बारिश हुई और इसके बाद उक्त जिले के ऊपरी इलाको में बादल फैट गए।  पुरे राज्य विशेष कर प्रभावित जिले में बहुत भारी क्षति हुई।  पूरा सड़क नेटवर्क और दूर संचार बाधित हो गया।  इमारते बड़े पैमाने पर क्षतिग्रस्त हो गई।  लोगो के घर नष्ट हो गए और वे खुले में रहने को मजबूर हुए।  200 से अधिक लोग मरे गए और लगभग 5000 लोग बुरी तरह घायल हो गए।  विजय के नेतृत्व में नागरिक प्रशासन सक्रिय हो गया और बचाव तथा राहत अभियान शुरू हो गया बेघर और घायल लोगो को आश्रय एवं चिकित्सा सुविधाए प्रदान करने के लिए अस्थायी आश्रय शिविर तथा अस्पताल स्थापित किए गए।  दूरदराज़ के इलाको से बीमार और बूढ़े लोगो को निकालने के लिए हेलीकोप्टर सेवाए शुरू की गई।  विजय को अपने गृह नगर केरल से सन्देश मिला उनकी माँ गंभीर रूप से बीमार है।  दो दिन बाद विजय को दुर्भाग्यपूर्ण सन्देश मिला की उनकी माँ की मृत्यु हो गई है।  विजय का बड़ी बहन के आलावा कोई नज़दीकी रिस्तेदार नहीं था।  उनकी बड़ी बहन अमरीकी नागरिक थी और पिछले कई वर्षो से वही रह रही थी। इस बिच ५ दिन के अंतराल के बाद फिर से शुरू हुई भारी बारिश के कारण प्रभावित जिले में स्थिति और ख़राब हो गई।  वही, उनके मोबाईल पर अपने गृहनगर से माँ का अंतिम संस्कार करने के लिए जल्द से जल्द पहुंचने के लगातार सन्देश आ रहे थे। 

(a) विजय के पास कौनसे विकल्प उपलब्ध है ?

(b) विजय को किन नैतिक दुविधाओं का सामना करना पड़ रहा है ?

(c) विजय द्वारा पहचाने गए प्रत्येक विकल्प का आलोचनात्मक मूल्यांकन  और परिक्षण कीजिए। 

(d) आपके अनुसार विजय  कौन सा विकल्प अपनाना सबसे उपयुक्त होगा और क्यों ?

🔹 GS-IV Case Study : શબ્દ મર્યાદા (MOST IMPORTANT)

GS-IV ના case studies માટે UPSC કોઈ fixed word-limit આપતું નથી, પરંતુ best practice આ પ્રમાણે છે:

ભાગ	અંદાજિત શબ્દો
(a) વિકલ્પો	80–100 શબ્દ
(b) નૈતિક દૂવિધાઓ	80–100 શબ્દ
(c) દરેક વિકલ્પનું મૂલ્યાંકન	200–250 શબ્દ
(d) શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ + કારણ	120–150 શબ્દ
કુલ	500–600 શબ્દ

👉 એટલે a,b,c,d – બધાનો જવાબ આપવો ફરજિયાત છે, અને આખો કેસ એક જ જવાબ તરીકે લખાય છે.

---

✦ (a) વિજય પાસે ઉપલબ્ધ વિકલ્પો

વિજય પાસે નીચેના મુખ્ય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે:

1. પદ પર રહીને સંપૂર્ણ રીતે રાહત અને બચાવ કામગીરીનું નેતૃત્વ કરવું, અને માતાના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજર ન રહેવું.

2. તાત્કાલિક રજા લઈને ગૃહનગર જઈ માતાના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજર રહેવું, અને જિલ્લામાં જવાબદારી અન્ય અધિકારીને સોંપવી.

3. મર્યાદિત સમય માટે (24–48 કલાક) રજા લઈને, વ્યવસ્થાઓ મજબૂત બનાવી, પછી ફરી જિલ્લામાં પરત આવવું.

4. વર્ચ્યુઅલ રીતે પરિવારની વિધિઓમાં જોડાઈ, પરંતુ જાતે ન જવું.

આ બધા વિકલ્પો કાયદેસર છે, પરંતુ નૈતિક દૃષ્ટિએ દરેકના પરિણામ અલગ છે.

---

✦ (b) વિજય સામે ઉભી થયેલી નૈતિક દૂવિધાઓ

વિજય નીચેની નૈતિક દૂવિધાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે:

1. વ્યક્તિગત કર્તવ્ય vs જાહેર કર્તવ્ય
   – માતા પ્રત્યે પુત્ર તરીકેની જવાબદારી
   – જિલ્લા પ્રત્યે ડિપ્ટી કમિશ્નર તરીકેની જવાબદારી

2. ભાવનાત્મક સંવેદનશીલતા vs વ્યાવસાયિક નિષ્પક્ષતા
   – વ્યક્તિગત દુઃખ
   – આપત્તિમાં ફસાયેલા હજારો લોકોનું જીવન

3. નૈતિક ઉદાહરણ સ્થાપન vs માનવીય સંવેદના
   – અધિકારી તરીકે role model બનવું
   – માનવી તરીકે શોક વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર

આ દૂવિધા ethics of care અને ethics of duty વચ્ચેનો સંઘર્ષ દર્શાવે છે.

---

✦ (c) દરેક વિકલ્પનું સમીક્ષાત્મક મૂલ્યાંકન

🔹 વિકલ્પ 1: જિલ્લામાં રહી સંપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવવી

સકારાત્મક પાસાં

• નેતૃત્વમાં સ્થિરતા રહે

• બચાવ કાર્યમાં વિક્ષેપ ન પડે

• “Duty before self” નો ઉદાહરણ

નકારાત્મક પાસાં

• વ્યક્તિગત દુઃખનો દબાવ

• લાંબા ગાળે માનસિક તણાવ

• પરિવારિક સંબંધોમાં દુઃખ

---

🔹 વિકલ્પ 2: લાંબી રજા લઈને ગૃહનગર જવું

સકારાત્મક પાસાં

• પુત્ર તરીકે નૈતિક કર્તવ્ય પૂર્ણ

• ભાવનાત્મક સંતુલન

નકારાત્મક પાસાં

• ગંભીર આપત્તિ સમયે નેતૃત્વ ખાલી

• જાહેર વિશ્વાસ પર પ્રતિકૂળ અસર

• અધિકારીય જવાબદારીથી પલાયન જેવો સંદેશ

---

🔹 વિકલ્પ 3: મર્યાદિત સમય માટે રજા (Best Balanced Option)

સકારાત્મક પાસાં

• માતા પ્રત્યે માનવીય કર્તવ્ય નિભાવાય

• જિલ્લામાં વ્યવસ્થા તૂટતી નથી

• યોગ્ય delegation સાથે continuity રહે

નકારાત્મક પાસાં

• સમય સંકલન મુશ્કેલ

• સંપૂર્ણ ભાવનાત્મક સંતોષ કદાચ ન મળે

---

🔹 વિકલ્પ 4: વર્ચ્યુઅલ હાજરી

સકારાત્મક પાસાં

• સંપૂર્ણ રીતે ફરજ પર રહેવું

• ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ

નકારાત્મક પાસાં

• ભારતીય સામાજિક સંદર્ભમાં અસ્વીકાર્ય

• આત્મિક અસમાધાન

---

✦ (d) સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ અને કારણ

મારા મત અનુસાર વિકલ્પ 3 – મર્યાદિત સમય માટે રજા લઈને, યોગ્ય આયોજન અને સત્તા સોંપણી સાથે ગૃહનગર જવું સૌથી યોગ્ય છે.

કારણો:

1. આ વિકલ્પ માનવીય સંવેદના અને જાહેર કર્તવ્ય વચ્ચે સંતુલન સાધે છે.

2. જિલ્લા વહીવટમાં continuity જળવાય છે.

3. અધિકારી તરીકે જવાબદારી અને પુત્ર તરીકે ફરજ – બંને પૂર્ણ થાય છે.

4. આ નિર્ણય compassionate leadership નું ઉદાહરણ બને છે.

👉 સારો પ્રશાસક તે છે જે કઠોર પરિસ્થિતિમાં પણ સંતુલિત અને માનવીય નિર્ણય લઈ શકે.

---

✨ UPSC Examiner Impress Tip

અંતે એક લાઇન ઉમેરો:

“Ethical leadership demands not the rejection of human values, but their integration with public duty.”